Sa Mga Kamot Sa NCCA

Ni OMAR KHALID

MAOY gihanithanit sa elektronikong grupo sa internet— sa lunsayng bisaya (http://groups.yahoo.com/group/bisaya/)— ang kalihokan sa Nasodnong Komisyon sa Kultura ug Arte. Daghan ang dismayado. Nawad-an sa gana nga makiglambigit niining ahensiya nga gitahasan nga mangulo sa kalihokang artehanon. Angkonon ko nga ako ang tigdupa nga labanan ang NCCA batok sa dili maayong imahen nga misugod og mansa sa iyang dungog. Wala koy kadugtongan niining maong ahensiya ug gawasnon ko sa dagang ug panabot. Obhetibo ang akong pananaw ug bisan gamay wa koy tinguha nga palupaon ang atay sa NCCA kay may gitagong interes, mangayo ba kahag pabor kun unsa. Pabilin kong nagtuo sa kon unsay naa, maoy atong pahimuslan. Kon bulad ray naa, di na mangitag humba. Kay ngano man diayg kamatisan natong bulad o kaha isubak bas utan? Sama nga kon unsay atong makuhang kaayohan sa NCCA, maoy atong dawaton ug gamiton sa kinatas-ang kapuslanan.

Nagpungasi ang nagkadaiyang punto. Ug may kapasikaran baya ang mga mulo. Ang tanan may tenor sa kasagmuyo. Nasayod ko, bunga kini sa minglabayng mga kasinatian ug dili sab nako sila mabasol.

Naa sab koy pahat sa mga kasagmuyo sa NCCA. Sama sa ubang mga maglilihok-kulturanhon, may panahon nga gidalhapan ang akong hunahuna sa sungayang anino sa katahap nga ang NCCA alang lang sa kaulohan ug ang taga Manila lang ang makasupsop sa iyang mga mehora. Kon naa may mangabot sa kaprobinsiyahan, kini himbis lamang sa dakong isda.

Apan lain ang akong pagtan-aw niini karon sa way pagdala sa hunahuna sa uban. Ang atong kaugalingon maoy akong gisusi. Diin tang dapita napakyas? Wala ba usab tay mga pagkuwang? Kay kaluoy na man sa NCCA nga atong kawrason tungod lang sa atong kaburong. Ang maayo tingali, ang usa ka alagad sa arte dili modagan sa layo ug adto magpaghot. Mangutana siya sa NCCA kon unsay ikaalagad niini ngadto kaniya. Kon ang usa dili man moduol, dili sab tingali makataronganon nga labayon niyag bato ang NCCA. Personal nga desisyon kining kaburong.

Tinuod kaayo nga sa kasamtangang sistema, alkanse kitang mga Bisaya ug uban pang rehiyonal nga mga pinulongan kon itandi sa mga Tagalog. Naalkanse ta, una sa tanan, sanglit ang NCCA halayo uyamot sa atong dapit. Ug dayag na lang nga usa ka sanawng pangandoy nga makatunob sa iyang nataran. Mamaylo tag pamilete sa atong silingan o kaha mamaligyag kabaw kun himungaang naglaguklok sa sibay. Uroy kon di ta hitagaan? Ikaduha, ang NCCA giyak-an sa mga Tagalog o kon dili man, mga Tagalista. Ug busa man gani nahimugso kining pangangkon sa ubang nasagmuyo nga rasyal ang kombate dinhi; kon Tagalog ka masayon uyamot ang pag-aprobar sa imong proyekto. Sa ato pa, debuynas ang mangombirahay nga makaparyenteg kosinero kay mouli nga busdik ang tiyan sa kabusog. Mapasmo ang bitok sa usa nga halayo sa luwag ug kon makakaon man, malagmit nga dukot ug sabaw na lang ang iyang hiabtan.

Hangtod nga dili mahimong pederal ang atong kagamhanan, kining maong diskriminasyon magpabilin gayod. Hangtod nga dili mabahas ang polisiya sa nasodnong pinulongan, magpabiling alkanse kita sa mga Tagalog. Ang Tagalog nakahupot og gahom nga lupig pay bag-ong nawong sa mga mananakop sa atong mga tribu. Kining neyokolonisasyon maoy linugdangan sa wala-na-sa-panahon nga sistema sa atong kagamhanan. Apan hangtod nga magpagatob ang kasamtangang mga politiko, walay mahitabong kabag-ohan. Ang tublawng pangandoy sa mga Bisaya, Ilokano, Waray, Ilonggo, ubp. magpabiling ilusyon lamang, usa lang ka pangandoy, usa ka dagaw, usa ka kabalingag.

Apan suwayan natog kuyog ang kasamtangang sistema (sa way paglugak sa atong pangandoy sa sistemang pederal) ug tan-awon nato kon may mahimo ba kita. Naa tay mahimo, klaro na lang. Apan wala lang sab nato himoa. Nagpasabot nga mosugot ra sab diay kitag maalkanse. Una, diin ta sa gihimong imbitasyon sa NCCA aron umolon ang mga komite ilawom sa iyang landong? Kay natataw man nako nga aron maaprobahan ang imong pangayoong grant, anaa sa mga komite magsugod ang ayag sanglit sila man ang motan-aw sa kamapuslanon sa imong proyekto kon kini may birtud ba nga sarang gastohan sa kagamhanan.

Ang una natong hisugatan kon mangayo tag hinabang alang sa publikasyon sa atong trabaho mao: kinahanglan hubaron kini sa Tinagalog kun Iningles ba kaha. Dinhi magsugod ang problema. Masabot man god nga wa silay interes sa atong pinulongan. Kay nganong hubaron pa man? Dili ba diay mahimong epektibong arkibo sa kulturang Pilipinhon ang mga mitna ug arte nga nasulat sa lumadnong dila? Entonses, ang pinulongan dili na diay hinuon kabahin sa kultura? Sa nasodnong damgo? Sa nasodnong bahandi?

Gani, nahimugso na man ang pagya nga linaksi sa esena sa pelikula: “Wag mong turuan ng Bisaya ang anak ko, dapat Tagalog para Pinoy!” Nga kon tampalingon nato pagsabot, ang Bisaya dili Pinoy. Unsa man diay ta, engkanto?

Ang mga Bisayang literary artist nagsulat alang sa Bisayang katilingban. May kaugalingon kitang tradisyon sa panulat nga naumol sulod sa hataas nga kasaysayan sa kapanulatang Bisaya. Kon kini hukngayon sa usa nga way pagbati sa atong tradisyon ug walay pagtan-aw sa mga butang gipakabili sa handurawang Bisaya, maisip ba nato nga may katakos siya paghatag og patas nga husay sa arteng Bisaya? Gawas pa, unsaon nato pagpukan niining lingguwistikong babag? Pinaagi sa paghubad? Ayaw kog ingna. Kon buot nilang mosabot sa sensibilidad nga Bisaya, basahon nila kini sa orihinal nga dila diin kini nasulat. Ug kon hubaron man, dili na unta kini problema sa usa ka literary artist. Ang usa ka literary artist maglalang lamang sa pinulongan nga siya batid— sa pinulongan nga tinubdan sa iyang garbo isip tawo.

Apan kon mayoriya sa mga sakop sa komite sa NCCA mga Bisaya pa lang unta, wa na tingali ta magkinahanglang hubaron pa ang atong sinulat aron lang hatagan sa idlas kaayo nga grant. Sa mubong pagkasulti, numero ang dag-anan. Padaghanay ni sa tawo, klaro na lang.

Sa dihang gimugna kining maong ahensiya sa 1987 ilawom sa Orden Ehekutibo Numero 118 nga gipakanaog ni kanhi Presidente Corazon C. Aquino (kaniadto gitawag pag Presidential Commission on Culture and Arts), usa sa ilang mandato mao ang pagdasig sa artistikong kamalalangon sulod sa artistikong kagawasan. Sila usab ang ahensiya nga gitahasan sa pagmugnag mga polisiya, pagpanghatag og mga grant, ug pagduso sa Pilipinhong arte ug kultura. Wa ingna nga Tinagalog ra ang hatagan og dakong pagtagad. Apan sa tinud-anay nga panghitabo, maingon nato nga wa kini masunod tungod kay mayoriya sa iyang mga komite gihugpaan man sa mga Tagalog ug tungod niining pagtuo nga ang Tinagalog ra maoy makarepresentar sa nasodnong kultura.

NIADTONG Marso 17, adlawng Lunes, mingtambong ming duha si Associate Editor Edgar S. Godin sa “Salabat at Sining” sa NCCA. Ang “Salabat at Sining” gituyo sa NCCA aron ilang matubag ang mga pangutana ug kontrobersiya nga naglibot sa ilang buhatan. Nakaingon ko, panahon na ning nawngon sila. Busa wa namo sipyata ang pagtambong bisan pa sa kasako namo sa mga buluhaton sa buhatan sa Bisaya Magazine.

Gibayang ang paniudto ug kalingawan sa mga awit ug sayaw lumadnon. Unya samtang nagsigeg dimdim sa salabat, gibuksan ang panagbayloayg hunahuna taliwa sa NCCA ug sa mga sakop sa prensa ug alagad sa arte. Si NCCA Executive Director Cecille Guidote-Alvarez ug Direktor Frank Rivera ang nagpuli-pulig sagang sa nagpungasi nga mga pangutana. Natandog ko sa kaemosyonal ni Madam Cecille. Matod niya, “Masuko na mo kon masuko kang Presidente GMA wa koy labot. Apan akong barogan nga ang mga polisiya niya sa arte ug kultura maayo kaayo.”

Gibuwandos ni Editor Godin ang sintak nga nakapakignat nilang NCCA Executive Director Cecille Guidote-Alvarez. “Nganong layo man lagi kaayo ang NCCA sa dughan sa tinuod nga mga praktisyoner sa arte sa kaprobinsiyahan?”

May nadungog kong pasalig. Ilang paningkamotan nga makigdugtong sila sa lokal nga mga alagad sa arte. Nadunggan ko nga buot nilang agakon ang arteng rehiyonal aron mahimong kabahin sa nasodnong bahanding kulturanhon. Mihayahay ang akong dughan nga nagpaminaw. Unta may tidlom ang maong pamahayag.

Si Direktor Rivera mismo maoy miingon nga dili mohimsog ang kalag sa nasod kon hibiyaan ang rehiyonal nga mga arte. Gani, iya mang gisaway ang mga elitistang alagad sa arte nga mikorona sa ilang kaugalingon sa gihuptan nilang kabatid. Siya mismo mitan-aw sa tradisyonal nga arte sa bag-ong perspektibo. “Wala monopoliyaha ang arte sa pipila lamang. Ang paglalang alang sa tanan. Kon gusto kang moawit, nan, moawit ka. Kon gusto kang mobalak, nan, pagsulat og balak.” Iyang gihinubay nga bag-o lang siyang misuroy sa halayong kaprobinsiyahan ubos sa KALAHI Caregiving Program.

Ato silang tuohan. Atong sukdon ang mga pulong nga ilang giluwatan, hangtod asa kini sangpot. Kay dili man ta gustong lana-lanahan lang aron ganahan. Ang arte ug kultura dili baya dula-dula. Seryoso kining gimbuhaton. Ug busa nagkinahanglan tag seryosong mga tawo nga katugyanan niini.

Kon sila mapakyas sa panaad, akoy unang mosaway nila. —