Mga Kuyabog o Tamsi Dili Lang Manalaw sa mga Agila sa Bisaya

Ni SATUR P. APOYON

KON usa ka arena ang mantalaang Bisaya, usa kini ka awayanan sa mga tigson, igmat ug mait-ong mangangaway kun gladiator sa panulat. Natad sa panggubatan tuod ang mga panid sa kinaham nga mantalaan sa kapitoan kapin na ka dekadang bayangan sa mga obra sa dilang Bisaya, apan dili espada ug bangkawng hinagiban ang medyum sa panagsangka.

Ang dagang kun himsog nga sip-ak sa balhibo sa usa ka langgam, kasagaran sa Agila, mao ang gihimong simbolo sa mga ulipon sa arte alang sa kamugnaag kadaogan sa katitikan. Ang tinalinsang punoan sa tugdan sa dagang mao ang unang himan sa pagsulat sa mga titik sa obrahonong mitna sa unang panahon ginamit ang sinagol-sagol nga nagtilagak nga likidong itom kun tinta. Sa inanay, gihulipan ang dagang sa makinilya sa pagdis-og sa buhilaman. Ug niining kabag-ohan, gipadaplin na upod ang makinilya sa hi-tech nga mga magsusulat sa pagkagama sa kompyuter.

Madagang, makinilya o kompyuter man ang himan sa usa ka magsusulat sa unsang kapanahonan, ang laing mahinungdanong aspeto sa panulat mao ang kondisyon sa utok sa tawo. Apan dili lang nga adunay utok ang magsusulat— gikinahanglan ang kamamugnaon (creativeness) niini. Aron mahingpit ang tanang kinahanglanon sa usa ka gladiator sa literatura, ang magsusulat nagkinahanglan og kahimsog sa panglawas aron makasugakod sa bugno batok sa kakapoy sa pagbalay ug pagnawi sa mga pulong aron tagikon ang usa ka balak, gumalaysay o sugilanon. Walay orasan alang sa mga ulipon sa dagang. Apan ang kagaw sa pagka magsusulat mogimok bisan sa unsang bahin sa taknaan.

Alang sa mga kuyabog o tamsi, tingali bation nila ang katamba, kasulaw ug kalisang sa pagsum-ok sa Bisaya Magasin nga giharian sa batid nga mga magsusulat ug kanhi sakop sa kapangulohan niining publikasyon nga unang gipundar ni Ramon Roces sa tuig l930. Gawas kanila ni Junne Cañizares (Unsay Arang Mahimo, ubp.) Oliver P. Flores (Bamba Komiks, ubp.), Narciso Caparoso (Love… Everlasting, ubp.), Uriel C. Vallecera (Bisrock, Komiks, ubp.), Mar Mañus, Jr. (Komiks, ubp.) ug Reine Artianza-Cabrera (Sugilanon, nobela, ubp.), anaa pa ang mga palaanak og dagang nga taga Iligan, ilabi na sa “Tres de Calibres”– Gumer M. Rafanan, Marcelo Geocallo ug Ricardo T. Hynson nga nagpasiot sa indigay sa kapilian sa sinemanang potahe nga tabangan sa pagpanempla nila ni Associate Editor Edgar S. Godin ug kabulig Richel G. Dorotan ug Eleazar T. Acampado.

Sa Sugbo, si Gremer Chan Reyes nagbarog sa tumang kalubasan, ilabi na sa natad sa panugilambong nga nagabagting sa kasaysayan.

Gawas sa nahisgotang mga magsusulat nga nagpadasok pa sa Bisaya sa pagkakaron, anaa pay daghang karaang mga magtatampo ug magdadagang nga mitumaw sa Dekada ’90 mopabansiwag sa ilang mga byline sa matag karon ug unya sama kanila ni Mario L. Cuezon, Tom Rivero, ug Omer Oscar Almenario.

Sa mga edaran na nga magtatampo nga nanikaysikay pa gihapon, usa na tingali ako sa gipanglubatan sa pagpakigpingkiay sa pluma sa mga tadhan nga lisod hilabwan sa ilang katakos. Usahay mopusnga ko sa makutas nga lanat sa indigay sa obra nga makabingwit sa interes sa kapangulohan. Apan sa pagpamalik sa maayong panimuot ug kahimungawong sa sanglitanan sa tigpamaligyag swipstek “A quitter never wins; a winner never quits” kun “Ang tig-angka dili makadaog; ang mananaog dili moangka”, mokaskas na upod ako sa pagsulat sa mga hilisgotan o tema nga tagikon sa orihinal nga estilo.

Sa mga kuyabog ug tamsi nga buot molampos sa arena sa panulat, dili nato himoong suliran ang nakalabaw natog abilidad nga gladiator. Hinunoa, himoon nato ang ali sa mga tigre ug leyon sa atong dalan nga gitadlas nga usa ka dakong hagit aron kita mahimong sila sa kapulihay ugma damlag.

Kon inyo akong malapsan sa hunat, pasagdi lang nga mahibilin. Ang mahinungdanon nga kamo mahidunggo sa lapyahan sa kalamposan. Gikinahanglan sa Bisaya ug sa katibuk-ang Katitikang Bisaya ang bag-ong kaliwatan sa mga magsusulat nga mohulip sa kahaw-ang nga gihaw-asan nila ni Vicente Padriga, Vicente Ranudo, Natalio Bacalso, Francisco Candia, Tomas V. Hermosisima, Max D. Bas, Nazario D. Bas, Tiburcio Baguio, Laurean S. Unabia, Marcel Navarra, D. M. Estabaya, Angel Enemecio, Fornarina Enemecio, Buenaventura Maligad, Porfirio S. dela Torre, Fausto Dugenio, Eugenio Viacrucis, Ambrocio T. Suico, Sr., Papias P. Apoyon, Santiago Pepito Jr. ug uban pa.—

Balik sa: Bismag 11-14-07