Gapahipi nga kalipay

Sugilanon ni Merrian Piquero Soliva

“HAY! Nindota sa salida, uy?” bungat ni Rian paggawas niya gikan sa sinehan. Mitan-aw siya dili tungod sa paglingaw-lingaw lamang kondili kini mao ang ilang final requirement sa iyang Arts Appreciation. Nalimtan na man gani niya nga nanghulam ra diay siya og pangbayad niini.

“Unsaon man god ni si Professor Ramos, uy, dili man madalag hangyo. Kon mao na ang deadline, kinahanglan gyod nga isumiter aron dili mahatagan og incomplete grade,” dason sa iyang amiga, si Leah.

“Apan in fairness, nindot dyod kaayo ang ‘A Walk to Remember’, uy! Hahayy! Guwapo kaayo si Shane West isip Langdon ug pareson kaayo sila ni Mandy Moore isip Jamie.”

“Grabe gyod ang power sa gugma, Leah, no? Tiaw mo nga forever ‘til death gyod si Langdon kang Jamie…”

“Mao bitaw, Rian, mangita dyod ko og susama kang Langdon, ay!” agik-ik ni Leah.

Nangatawa dayon ang managhigala dayon gabulag pagpanakay na sa motorela.

TULO ka managsoon sila si Rian, siya ang kamanghoran ug nagtungha sa kursong Mass Communications sa Pilgrim Christian College, ang pioneer school sa kursong Mass Communication dinhi sa Dakbayan sa Cagayan de Oro. Anaa na siya sa ikatulong ang-ang ug eksakto usab nga napulo na ka tuig niyang puyo ug pangalagad sa iyang iyaan nga dalagang ulay nga usa ka sekretarya sa usa ka foundation dinhi sa dakbayan. Si Tiya Gonda niya, igsoon sa iyang Tatay Gener.

Ang ilang kinamagulangang igsoon nga lalaki, si Bobby, nabilanggo tungod sa dili niya salaod. Aduna lamang siyay nakaplagan nga babaye nga nagbuy-od sa may pantaw sa balay sa iyahang gipangamohan nga Insek nga nagkadugo ang lawas. Tungod sa iyang inosente nga pagtabang, gipasanginlan siya nga maoy miamong-among tungod kay siya man ang nakita nga misapnay niini.

Nabilanggo ang iyang Manong ug wala pa mahibaloi kon unsa ang sentensiya tungod kay anaa pa sa proseso ang kaso. Daw gitakloban sila sa kalibotan kay siya man god ang makaabag sa iyang inahan ug gawas pa motabang pod kini sa ginagmayng balayronon sa tulunghaan kon ugaling maapikihan ang iyang iyaan.

Si Nimfa, ang iyang magulang nga babaye, milangyaw sa Manila human sa high school aron mangita og trabaho. Apan karon, napulo na ka tuig ang milabay, wala silay balita niini. Buotan ang iyang magulang apan aduna kiniy tinagoan nga kasakit sa dihang mibiya ang ilang amahan nga ang pananghid mao ang pagpangita og trabaho sa Manila isip usa ka panday sa konstruksiyon nga misaad nga haw-ason niya ang iyang pamilya sa kalisod.

Napulo pa lang ka tuig si Rian niadtong panahona busa wala mosantop sa iyang hunahuna nga hangtod sa hangtod na silang biyaan sa ilahang amahan. Daw wala niya ikasakit ang panghitabo tungod sa iyang kalinghod.

Sukad niadto, wala na magdahom ang iyang inahan nga si Linda nga tindera og utanon sa may Cogon nga mabungkag ang ilang yano nga pamuyo. Ang kanhi malipayon nilang pinuy-anan napulihan sa usa ka pait nga talan-awon. Tungod niini, daw nawad-an sa direksiyon ang iyang inahan, nahulog nga naabandonar na niya si Rian kay tagsa ra man kini niya ulion. Adunay panahon nga matulog na lang si Rian gikan sa tulunghaan kay wala man ang iyang nanay ug wala poy gibilin nga makaon. Busa, ang iyang iyaan nga maoy nakasud-ong sa ilang kahimtang, mikuha niya aron patunghaon.

Karon nga anaa na siya sa kolehiyo, aduna na usay laing pamilya ang iyang nanay. Gikapuyo niini ang naila-ila nga usa ka kargador sa pier, si Boy. Aduna silay duha ka anak nga si Jason ug Nancy.

Si Jason, unom pa lang ka tuig ug si Nancy, upat. Nanglabada na karon ang iyang nanay kay dili na man kini saligan pag-angkat og mga lagutmon aron ikabaligya unta sa Cogon. Mao nga napugos siya sa pagdawat og labada aron ikadugang sa ilang inadlaw nga panginahanglan. Bisan tuod nga wala sila pasagdi ni Nong Boy, apan kon makainom kini, daw malimot na lang sa pamilya. Mihugo pag-ayo ang iyang inahan tungod sa lain na usab nga suliran nga iyang gisapnay.

Kon makahuman lang ko sa akong pagtungha ug makakita og trabaho, dili gayod nako pasagdan sila si Nanay Linda ug akong mga igsoon, pulong ni Rian sa iyang kaugalingon sa dihang mituyo siya pag-adto sa iyang inahan human sa ilang field assignment nga magkuha og usa ka interview sa buhatan sa Philippine Ports Authority mahitungod sa bag-ong kalamboan niini.

“Day Rian, maayo kay mibisita ka. Pasayloa ko nga wala koy ikapakaon nimo. Mao na tingali kini ang silot sa akong pagbiya nimo,” sa iyang inahan sa gakurog ang tingog.

“Sus, si Nanay, uy! Ayaw lang dinha kabalaka, okey ra ko, bag-o ra mi nangaon og saging minantekaan. Kalimti na ang nangagi, Nay, nakasabot ko sa atong sitwasyon.”

“Salamat kaayo, Day, ang akong panalangin magagiya nimo sa kanunay, ug ipangomosta tuod diay ko kang Gonda ug ingna siya nga gabasol ko sa tanan.”

“Ayaw kaguol, Nay, kay nakasabot ra si Tiya Gonda sa atong tagsa-tagsa ka kahimtang, aduna man siyay katungdanan kanako tungod kay mibiya man si Tatay. Kay kon wala pa kuno ta biyai ni Tatay, dili man tingali ta maingon niini. Apan, igo na ning mga kasakit. Ato lang hinumdoman nga aduna pay ugma nga nagpaabot nato.”

“Buotan ka gayod nga anak, Day Rian. Nakasabot ka sa tanan ug daghang salamat sa imong kaayo diri kanamo ug wala nimo isipa nga laing tawo ang imong duha ka manghod.”

“Kinsa man diay ang magtinabangay, Nay? Di ba kita ra man.”

Hugot kaayo nga migakos si Linda sa iyang anak.

Usa niana ka adlaw, gitawag si Rian sa iyang iyaan. “Day, puyde bang mohunong ka sa imong pagtungha sa sunod semester kay wala pay bag-o nga proyekto ang among foundation nga naaprobahan. Gikunhoran ang among suholan aron lang dili mi mawad-an sa among trabaho. Maayo na lang gani nga wala kami tangtanga bisan nahuman na ang among tinuig nga kontrata, tungod kay naluoy man ang among chairman sa board.”

“Sagdi lang, Tiya. Mangita ra ko og pamaagi aron dili ko makahunong,” saad ni Rian.

“Ikaw, basin baya og mabug-atan ka lang. Misulay man unta ko pag-sumiter og usa ka providential loan sa among kooperatiba, apan, aduna man koy outstanding balance ug dako pa kaayo ang arrears nga akong apsonon tungod sa interest. Nanghinaot ko, Day, nga dili nimo kini ikasakit,” dason sa iyang Tiya Gonda.

“Ayaw lang lagi kabalaka, Tiya. Makakita ra ko og paagi isip working student. Daghan bitaw ron ang hiring sa mga food chain, basin pa diay madawat ko,” pasalig ni Rian.

Human na ang tanang requirement ni Rian sa tulunghaan, busa nagsugod na siya pagpangita og trabaho. Tanang food chain iyang gisumitehan og application.

Tungod sa iyang kakugi, nadawat siya isip crew sa Greenwich ug dinha siya i-assign sa may Lim Ket Kai.

Doble-kayod gayod si Rian aron lang makatigom. “Igo na gyod kining akong hiniposan paras enrollment karong ting-abli sa klase. Sayang kaayo nga usa na lamang ka tuig akong labangon, mahuman na ko sa akong kurso.”

“Naunsa ka? Nabato man kaayo ka, Girl. Mora mag imo nang gipas-an ang imong nawong, uy!” Pangutana sa iyang bag-o nga higala nga si Lalaine.

“Naglantaw lang ko sa akong kaugmaon ingon man ang pagtabang sa akong mga igsoon ug ang pagbawos bisan gamay na lang sa akong iyaan nga walay puas pagtabang namo,” saysay ni Rian.

“Ah, okey. Lawom gyod diay ning imong gilantaw, Girl, uy. Sagdi lang… sa hinay-hinay, makab-ot ra na nato puhon. Ako bitaw, ang akong kursong Education sa Xavier University, mikabat na man rog lima ka tuig— apan wala nako igsapayan kay dili ra lagi ni mahibaw-an nga mahuman ra ta,” pamu’ng ni Lalaine nga miaslom ang nawong.

Aduna man god poy laing suliran ning iyang higala, apan isog lang gayod kini nga miatubang. Busa, ganahan gayod siya kon sila ang magkadungan sa pag-duty tungod kay maka-inspire man ang ilang mga hisgotanan.

Tungod sa paningkamot ni Rian, iyang nahuman ang usa ka semester bisan tuod og dili siya full load. Apan nahasubo siya pagpalandong nga ang duha ka semester na lang unta, mahimo na kining tulo o kaha modagan pa og upat kay dili man itugot sa iyang kinitaan nga makakuha og 21 units. Gawas pa, aduna siyay katungdanan nga mo-duty sa Greenwhich matag karon ug unya. Aron makonsuylo ang iyang kaugalingon, gilantaw lang ni Rian nga dili ra matag-an ang tuig, mahuman ra gayod siya. Busa, kinahanglan nga dugangan pa niya ang iyang kakugi.

“Day Rian, dali sa god kadiyot lang. Aduna lang koy isulti nimo,” sangpit sa iyang iyaan nga naghikay sa ilang panihapon.

“Unsa man diay na, Tiya?

“Day, gikan mi karon gamiting sa among opisina ug misaysay ang among chairman nga ang dako unta namo nga proyekto, wala pundohi og dayon tungod sa nahitabong problema sa bilateral agreement tali sa among funding agency ug sa atong nasod. Apan mapundohan kini sa wala pay tino nga panahon. Mahimo lang kini kon mahapsay ra ang tanan. Buot ko man nga makatabang nimo, apan wala na koy mahimo kay igo ra man sa atong galastohan sa balay ang akong gamay nga suhol.”

“Ayaw lang kabalaka, Tiya, gi-extend pa man ang akong kontrata. Maghinay-hinay lang god ko aron mahuman. Abagan lagi ta sa Labawng Makagagahom.”

“Daghang salamat sa imong kamasinaboton, Day Rian.”

Usa na lang ka bulan, ting-abli na sab sa pagtungha dihang may nasugatan nga laing suliran si Rian. Mipauli ang iyang igsoong babaye nga si Nimfa nga sulod sa dugayng katuigan, wala nila hisayri kon hain kini ug unsa na ang iyang kahimtang.

Nakatrabaho diay ang iyang Manang Nimfa isip usa ka silbidora sa usa ka kan-anan sa Olongapo. Hangtod nga naminyo og adunay tulo ka anak-lalaki. Tungod sa kalisod, gabuwag sila sa iyang bana nga security guard ug iyang gibilin ang tulo niya ka anak sa usa ka orphanage.

Hangtod nga nawad-an og direksiyon ang iyang kinabuhi tungod sa iyang nahibaw-an nga mikuyog diay og laing babaye ang iyang bana ug milangyaw sila sa Dubai.

Walay tagad si Nimfa. Bisan unsa na lang ang iyang gisudlan nga trabaho hangtod nga nasakit siya sa baga.

Nakit-an siya sa usa ka women advocate atol sa usa ka gipahigayon nga rally. Tungod sa kaluoy, gihatod siya sa Dakbayan sa Cagayan de Oro aron sa pagpangita sa iyang mga ginikanan ug igsoon.

Mao kini karon ang dakong sagubangon ni Rian tungod kay ang iyang kinitaan makuhaan na man alang sa mga tambal ug konsumo sa iyang igsoon ug inahan.

Napugos siya pagpakunhod sa iyang units nga gienrol. Ang kinse nahimo na lamang napulo aron mabahin-bahin niya ang iyang kinitaan.

“Rian, sa sunod semester kay mag-practice teaching na ko kay didto man ko gikan sa registrar, gapa-assess aron pod mahibaw-an nako akong status,” balita ni Lalaine.

“Uy! Congrats. Husto, magpa-assess diay pod ko aron mahibaw-an sad nako akong status karon kon single ba o double, hehehe!” pangomedya ni Rian kang Lalaine.

“Miss Santos, after our assessment, you still have 20 units more for you to qualify for graduation, that means, one semester for full term student,” saysay sa college registrar.

Daw gibuboan si Rian og bugnaw nga tubig sa iyang pagkadungog tungod kay taas pa diay ang panahon niyang agwantahon aron makuha niya ang baynte ka yunit nga nahabilin ilabi na karon nga gasapaw ang iyang obligasyon.

Adlaw sa gradwesyon ni Rian nga maoy iyang gikonsiderar nga kadaogan sa iyang mga pangandoy. Nabatyagan niya ang pagkawil-kawil sa white tussel sa iyang toga. Ang makabungog nga hungihong sa mga graduate ug ginikanan apil na ang kaparyentehan nga nanambong— ang kahumot sa mga perfume, buwak ug singot sa ilang mga liog, ang mga hinagtik sa kamera nga daw sagunson nga kilat.

Apan wala kini niya ikabalaka nga wala siya makasaksi niining tanan— iyang gisakripisyo tungod sa iyang pamilya bisan sa nabatyagan niyang kapait nga nakuhaan sila og lain na usab nga minahal. Hinunoa, aduna kiniy bugti nga mao ang pagpakanaog og sentensiya sa iyang magulang nga lalaki nga nabilanggo sa dugayng panahon. Napamatud-an man nga dili kini responsable sa krimen kay ang biktima man mismo ang nahimo niyang witness human sa comatose niining kahimtang.

Karon, ania sila gabangotan sa haya sa iyang magulang nga si Nimfa. Apan taliwala niini, aduna pa gihapoy gapahipi nga kalipay nga ilang nabatyagan tungod sa kalamposan ni Rian ug ang hamubo nga panahon nga ilang nakauban si Nimfa. Ug labi na karon nga si Bobby gawasnon na.

(KATAPOSAN)