Sugilanon ni Edgar S. Godin

Bismag 11-10-99

 

 

ALAS 4:45 pa lang ang girehistro sa akong relo de pulsong Seiko diver sa akong pagsil-ip apan sawumsom na ang kalikopan. Nagkapal man god ang dag-om sa langit nga tataw kaayong nagpasidaan sa daotang panahon.

 

Gibuhian ko ang usa ka lawom nga pagginhawa. Sa kataposan makapauli na gyod ko, nako pa sa kaugalingon. Singko minutos na lang ug matapos na ang kataposan kong klase.

 

Ang tinuod, wala gayoy bisan gamay nga nasulod sa akong ulo sa gilektyur sa among instaktor. Ingon sa wala mahiluna ang akong tanlag. Galibog na gani ko sa akong kaugalingon. Ingon sa wala ako sa maayong kondisyon. Kaganina pa akong wala mahimutang. Pun-an pa nga naglain ang panahon. Ambot ba, uy, maora man kog gipangulbaan. Ngano kaha? Komosta na kaha si Manoy Jessie sa Saudi? Ah. ipalayo lang intawon...

 

“Ha?” Naputol ang pagduhiraw sa akong kaisipan sa kalit nga pagsangpit ni Robby kanako, akong suod nga higala ug kasaring sa engineering.

 

“Naunsa ka ba?” niini pa nga mitingsi. “Ka-absent minded ba nimo ron?”

 

Namatngonan ko nga nagkiring diay ang beeper nga gitangkil ko sa akong hawak. Gikuha ko ug gitamdan ang screen nga tan-awanan.

 

“Ganiha pa nang nag-ring, uy! Karon ka lang makamatikod?” ni Robby na usab nga misamot pagwasnga ang laparon niining nawong.

 

Gipindot ko ang gamayng instrumento ug gibasa ang milutaw nga mga letra: “JUDE PAULI RON UG SAYO, ATE EVA...”

 

Mihun-ag ang kahibulong ug kahingawa human ko mabasa ang maong mensahe. Sukad-masukad, karon pa ako makamatikod nga miyamar si Ate Eva kanako sa pagpauli og sayo. Taudtaod na ako sa iyang kamot apan wala gayod ako makamatngon nga miyamar siya niini kaniadto. Dili gani siya mosugo kanako. Ug agig bugti sa iyang kaayo, bug-os nga pagsilbi ang akong gibalos. Wala na ako maghulat nga mandaran pa pagsugo. Gilihok ko ang mga buluhaton kutob sa akong makita nga gituohan kong angay. May mga higayon nga manawag si Ate kanako apan sagad mga panugon lang kon aduna kini ipahapit pagpapalit sa downtown. Ngano gyod kaha? Misamot kabug-at ang kaganina pang wala ko hisabting pagbati.

 

Nagdali kong migawas sa campus human sa klase ug nag-atang dayog kasakyan pauli. Naglamugdong ang langit ug kusog ang pagpangapadpad sa salahi sa itaas nga tabason pagkalit sa nagpangidlap nga kilat. Ang hangin nga midapuwas sa akong panit kusog ug makamig sa akong pamatyag.

 

Nagsugod na pagpanaligsik pagpara ko sa dyip nga akong gisakyan. Ug human ako makakawas sa sakyanan mikitiw lang ang akong mga tiil nga paspas kaayong misubay sa dalan nga nagtadlas paingon sa among pinuy-anan. Ang kabalaka nga kaganina pang mihasol sa akong kaisipan wa usab paluba, nakig-asod sa tag-as kong mga lakang.

 

Samtang naglakaw, gisipong ko pag-ayo sa akong kaisipan kon unsa gayod ang hinungdan sa mensahe ni Ate Eva. Sa hilom, naglagot na hinuon kong naghunahuna kon nganong ingon ra niadto kamubo ang iyang tugon— kon nganong wala na lang gayod ibutang ang kompletong detalye.

 

Gipuga ko pa gayod ang akong utok sa paghunahuna. Gipatidlom sa pagpangapkap sa posibleng mga hinungdan. Ug misantop sa akong panumdoman nga malagmit diay tuod nga wala pay tawo sa balay niarong mga orasa sa kahaponon.

 

Tulo lamang kaming nagpuyo sa maong pinuy-anan. Ako, si Ate Eva ug si Girlie, ang katabang. Apan si Girlie mipauli sa ilang dapit sa probinsiya ug sa sunod adlaw pa mobalik. Si Ate Eva usab malagmit nga atua pa sa merkado niining mga orasa nga nangompra sa mga kinahanglanon sa balay. Kinaiya na niini nga mamalit matag Sabado sa hapon nga maoy ting-abot sa mga preskong prutas ug utanon gikan sa bukid.

 

Gipakusgan ko pa gayod ang akong paglakaw kay misubsob na ang dagko nga mga taligsik. Kuyaw kaayo kon hiatlan nga walay tawo sa balay inigbundak gayod niini. Ako ra bay gipiyalan ni Manoy Jessie sa ingon niining mga kakulian. Busa kaakohan ko gayod ang pagpanalipod sa unsa mang kadaot nga mohulga sa maong pinuy-anan.

 

Midugkal ang kahingangha sa akong galamhan pagtangka ko sa pultahan kay wala man kini i-lock. Gikulbaan ko. Kinsa kahay tawo sa sulod?

 

Ngiob ang sulod sa balay sa akong pagsulod. Dili pa maoy takna sa kilumkilom apan ngitngit na ang kalikopan tungod sa mangil-ad nga panahon.

 

Gibuksan ko ang suga ug mibuhagay ang kahayag sa hawanan. Dako-dako kining balaya. Hamugaway ug puno sa mga kasangkapan nga mahalon. Mga bunga kini sa pagpaningkamot ni Manoy Jessie sa gawas sa nasod.

 

Talitapos pa lang ko sa elementarya sa dihang natukod kining balaya. Wala pa usab sila maminyo ni Ate Eva niadtong tungora. Managtrato pa lang sila. Apan sayod ako nga gitagana gayod kini ni Manoy Jessie sa umaabot nilang pagpahimutang sa kaminyoon. Gasa kini niya sa iyang minahal nga alang da usab sa ilang kabulahanan.

 

Sa akong pagtungha sa hayskol, dinhi na ako magpuyo. Bag-ohay lang usab sila nga nakasal niadto. Gikuha ko ni Manoy Jessie didto sa among pobreng pinuy-anan sa probinsiya kay maayo na lang kuno nga adunay kaubang lalaki sila si Ate Eva ug Girlie samtang atua siya sa layong nasod sa mga Arabo.

 

Sa sinugdan, mibati ako ug kabakikaw nga pulos mga babaye ang akong mga kauban. Apan tungod sa kaayo ni Ate Eva kanako, naanad ra ako sa kadugayan.

 

“Maayo kay nia ka na, Jude,” tingog nga didto maggikan sa kosina. Miguho si Ate Eva nga nagsalib-ay sa tualya ug nagbiking sa sabonera. Sa akong pagtuo, padulong kining maligo.

 

“Aw, sayo diay kang nauli, Te?” nako pa nga gikaw-itan sa kahibulong ug kahingangha.

 

“Umm, wa na lang ko molakaw. Anunsiyado man god nga dunay bagyo. Kuan diay... ipalihog nuon kog panera sa mga bentana didto sa taas kay basig masalibohan.

 

Igo gayod nga nahuman pagsulti si Ate Eva, mibundak ang nagdahunog nga ulan nga gidunganan sa naghagiyos nga hangin. Nagdali kong misaka sa taas, sa ikaduhang andana, ug gipaniklop ko ang mga bildong palid sa dyelosing bentana. Gitagsa-tagsa ko kini pagsera. Apan ang kusog nga hangin nga nagdalag tubig kusog nga miuliot sa mga gingi sa dyelosi nga nakabasa sa sawog ug sa pipila ka mga butang sa sulod.

 

Daling nahisunod si Ate Eva sa pagsaka.

 

“Kakusog diay ining bagyoha, uy!” niini pa nga midali pagpidpid kanako nga daw wala masayod sa angay buhaton.

 

Gidali ko paghiklin ang nakitang mga gamit nga nagsugod nag kabasa sa kusog nga salibo.

 

“Pasagdi lang na, Dong, uy! Mauga ra bitaw sab na, kon mabasa man. Panglabhan ko lang unya na...”

 

“Dili, Te. Ibalhin ko lang kay mangadaot unya ni kon mabasa,” nako pa.

 

Dili na mabangbang ang pagsulod sa hangin busa mitabang na lang si Ate pagpanghipos sa mga kabtangan aron ikabalhin sa dili kaayo apupang bahin sa balay. Gipangguyod namo ang pipila ka mahalong kinarton nga mga regalo nila gikan sa ilang mga kahigalaan niadtong ilang kasal. Padayon nga nagkanuos ang hangin nga ginuntan sa dagko nga taligsik.

 

“Dali, Dong Jude, adto ta sa silong kay morag kuyawan man ko dinhi sa taas,” ni Ate pa dihang nahuman namo paghiklin ug kataboni sa mga plastik ang tanang importanteng butang sa taas.

 

Nagsunod mi pagpanganaog kay sa akong paminaw morag mikurog na ang balay nga gikusukuso sa mapintas nga panahon.

 

“Nabasa ka, Jude?” gikan ni Ate Eva dihang nahilusad na kami sa silong dayong hikap sa akong sinina.

 

Hikalitan ko sa iyang gihimo. Wala damha nga nahapatutok ako kaniya. Nagatutok usab siya kanako. Pareho diay kaming basa na kaayo. Ug ang tigsong mga muto sa iyang puti, bus-okong dughan nga walay bra nga milakra sa basang daster, wala makaipsot sa akong panan-aw. Dali kong gibakwi ang akong mga mata ug maulawon nga miduko.

 

“Pag-ilis na, gitugnaw ka na tingali,” gihikap na usab niya ang akong sinina dapit sa dughan. Hinay nga paghikap. Ug nabatyagan kong may kainit ang iyang mga hapuhap. Unya midip-ig pa gayod kini kanako. Nahapatutok na usab ako kaniya. Ug namatikdan ko nga inanay niyang gipataas ang akong T-shirt nga nabasa. “Tugnaw kaayo, Jude,” hagawhaw niya.

 

Batan-on pa si Ate Eva. Manghod kinig tulo ka tuig ni Manoy Jessie nga tangkod nang traynta anyos ning tuiga. Nakabaton pa gayod kinig katahom nga lisod hipalgan sa uban— katahom nga wala katibhangi sa unom ka tuig kapin nilang panag-ipon sa kaminyoon ni Manoy tungod kay gawas nga tinuig nga mopauli ang akong magulang, wala usab sila tugahig anak sa wala pa matinong hinungdan. Mao nga dalaga pa gayong tan-awon si Ate ilabi nang nag-amping usab kini sa iyang lawas. Wala pa gayod maunsaay ang maayong pagkalalik niyang mga kurba. Ang is-is, balhiboon, daw porselanang mga paa, kanang mag-shorts siya, pabiling nagbugol sa kabus-ok.

 

Apan kining tanan wala ko hatagig laing kahulogan ni malisyoso nga pagpakabana. Gitahod ug giila ko si Ate Eva nga tinuod gayod nga igsoon tungod sa kadako sa ako usab nga pagtahod ug respeto kang Manoy. Gani, garbo ko usab kaayo nga nakaangkon si Manoy ug ingon kaanyag nga kapikas.

 

Gitamod ko si Manoy Jessie tungod kay wala gayod kini mahikalimot kanamong iyang mga manghod ilabi na gayod sa among pagtuon. Si Manoy maoy nangako sa galastohan sa akong pagtungha sukad sa hayskol pa ako hangtod karon ning ikaduha kong tuig sa kursong engineering. Magpadad-anan usab si Manoy og kuwarta ngadto nilang Tatay ug Nanay nga tua sa probinsiya.

 

NAHAATRAS ko sa pagdip-ig ni Ate kanako. Nakita ko ang nagpangurog niyang mga tudlo nga nahanunot sa akong pag-atras. Wala kini mamuhi sa paghawid sa akong sinina.

 

Midip-ig na usab siya. Ug mao na lay akong kahikurat dihang migakos siya kanako. Mainiton nga gakos. Nanukod ang mahagitong ugdo sa iyang dughan sa akong dughan. Ug ang kahait niini ingon sa milagbas sa kinatibuk-an kong kalag.

 

“Tugnaw kaayo, Jude.”

 

“Apan, Te...si...”

 

“Dili siya mahibawo niini. Kita rang duha karon, di ba?”

 

“Dili, Te... dili ko makahimo.”

 

“Please, Jude, dili ko na maantos ang katugnaw.” Milihok ang mga kamot ni Ate Eva. Misugod usab pagpiti ang mahait niyang mga halok. Ingon sa makapaso ang maong kainit.

 

Namatikdan kong inanay kaming giganoy si Ate Eva sa wa ko hisabting gahom paingon sa sopa. Ingon sa gipadpad ako sa kusganong hangin nga wa ko hisayrig diin maggikan. Nahidagsa kami sa sopa.

 

“Ohhh! Tambali ang di ko na maantos nga katugnaw. Sige na, Jude, please... maluoy ka.” Nag-agumod si Ate nga mihinay paghubo sa akong sapot.

 

Wala ako makalihok sa iyang gibuhat. Ang akong hunahuna didto ra gayod moungot sa akong magulang— kang Manoy Jessie.

 

“Dong, Jude, adto ka lang sa balay, ubani sila si Ate mo Eva. Hibawo na ta sa panahon karon. Lisod na kaayo. Maayo na lang sab, makatabang ka pagbantay-bantay ug pag-atiman sa balay.” Ang mga pulong ni Manoy Jessie niadtong pagkuha niya kanako didto sa probinsiya mialingawngaw sa akong kaisipan.

 

Sa gawas, padayon nga naghagiyos ang masuk-anong hangin. Ingon sa namungot kinig maayo sa pagpabiling malig-on sa balay nga among nahimutangan.

 

Sa lawak sa akong panumdoman mitungha na usab ang imahen ni Manoy Jessie. Ang iyang kabuotan, ang iyang kaligdong.

 

“Dong, Jude, ayaw gayod pasagdi si Ate mo Eva. Alalayi siya kanunay. Ayaw pabadlong ug pasagdi lang siya sa iyang mga panahom aron dili siya sapoton ug magkasabot kamo kanunay.” Ang mga pulong nga giluwatan ni Manoy sa dayon na niyang gikan balik sa gitrabahoang nasod daw dagkong mga lingganay nga milanog sulod sa akong kahiladman.

 

Labi pang namungot ang nagkimot nga panahon. Ang hangin nga nagdalag dagkong lusok sa ulan ingon sa mihunat sa tumang kapintas. Miigot ug mikurog ang tibuok balay. Unya nadungog kong may mipaka sa taas nga mitandog sa kinatibuk-ang pinuy-anan. Mitabas sa nagpiyong nga kalikopan ang mahait nga suwab sa kilat nga gisundan sa daghong ug agumod sa nag-agulong dalugdog. May milagaak na usab sa taas nga gisundan pa gayod sa laing linagubo.

 

WALA na ang kusog nga ulan. Milurang na usab ang mapintas nga hangin. Hingpit nang nahinanok ang kagabhion. Naglingkod sa sopa, ingon sa hingpit usab akong gidagit sa milabayng hangin. Ingon sa gianod ako sa bag-ohay lang milunga nga ulan. Ang akong kalag ingon sa mikagiw sa akong alimatmat. Tumang kalibog migahom kanako. Unsa kining nabuhat ko? Unsay akong buhaton?

 

Taudtaod akong naghinuktok. Si Ate Eva nahinanok na pag-ayo nga diha lamang sa sopa mahikatulog. Gipalugdang ko ang mga aspeto nga nakapalibog ug nakapahingawa sa akong tanlag. Sa akong pagtutimbang-timbang, may mitaniag sa akong hunahuna. May naumol akong hukom— bug-at nga hukom.

 

Mitindog ko paghinay ug nagkuha og papel ug ballpen. May gikuris-kuris ko. Dugay. Taas. Human kog sulat sa gituohan kong mga katarongan alang kang Manoy Jessie ug pagpasabot kang Ate Eva, gibutang ko kini ibabaw sa gamayng lamesa. Unya hilom kong misaka sa taas aron hiposon ang pipila ko ka mahinungdanong butang.

 

Sa akong paghitangka sa taas, nahingangha ko ug nakapanlingo sa akong nakita. Miariya gayod diay ang sagunting nga maoy nakapahibat sa atop sa balay. Hinuon wala pa kaayo maukab ang atop nga bagang sin busa wala pa kaayo sudla sa ulan. Taudtaod akong nahitalunong. Ug mao na lay akong naamgohan nga gilugmawan na sa mga luha ang akong mga mata.

 

Si Manoy na lang unyay maantigo niana. Mga pulong kini nga mihuot lamang sa nagpuot kong dughan samtang nagpamahid sa nangatagak kong mga luha. Human mahipos ang pipila ko ka personal nga mga gamit, hilom kong nanaog ug misugod pagsuot sa nag-amagong kangitngit sa kagabhion.

 

(KATAPOSAN)