Ang Atong Himatyon nga mga Pinulongan

Ni ATTY. MANUEL LINO G. FAELNAR

(Pakigpulong nga gibatbat atol sa Nasodnong Kombensiyon sa LUDABI niadtong Enero 19, 2008 sa Casino Español, Dakbayan sa Sugbo)

MAAYONG hapon, mga higala. Dakong garbo nako nga ania uban kaninyo, magpresentar niining papela. Ang tema kun hilisgotan nato karong hapona mao ang atong himatyon nga mga pinulongan. Ang lumad nga mga pinulongan sa bisag unsa nga “ethno-linguistic group” sa Pilipinas gawas sa Tinagalog nag-anam-anam og kamatay. Dili na lang ta magtuyok-tuyok pa. Diretsohon na lang nato.

Ang mosunod nga mga kasayoran sa pag-ihap sa katawhan sa National Statistics Office (NSO) sukad sa 1948 hangtod sa 2000 nagpakita nga sa pagpanglabay sa mga tuig hinay-hinay nang nangamatay ang atong mga pinulongan (Twa. pig.).

Sa tuig 2000 giilisdan sa NSO ang tamdanan sa pag-ihap. Naghimo sila og bag-o nga pangmatang nga gitawag og Bisaya/Binisaya, nga lahi pa gyod sa Cebuano. Ug ang Boholano ilang gimatang-matang nga lahi pod sa pinulongang Cebuano.

Bisan ang mga taga Mindanao nga Cebuano ang pinulongan nagatawag sa ilang kaugalingon og Bisaya ug ang pinulongan Binisaya, kadtong nagasulti og Hiligaynon sa General Santos, Sultan Kudarat ug Cotabato, Bisaya man pod ang pagtawag nila sa ilang kaugalingon ug Binisaya pod ang ilang sinultihan nga Hiligaynon.

Busa kinahanglan tang magbantay sa paggamit sa kasayoran sa NSO. Labot pa, ang Cebuano ug Boholano magkasinabtanay man sa ilang sinultihan, sa ato pa, diyalekto sila sa usa ug usa. Kon ang 13% nga nagasulti og Cebuano, 8% nga nagasulti og Bisaya/Binisaya ug 2% nga nagasulti og Boholano iipon-ipon, mosuma ang tanan sa 23%. Apan kinahanglan ning husayon tungod sa Sultan Kudarat, General Santos ug Cotabato. Unsa man gani ang tinguha sa nag-andam sa 2000 census, wala sila makasabot kon unsay buot ipasabot sa mga pulong nga Bisaya ug Binisaya.

Matod pa nila ni Dr. Jose V. Abueva ug Dr. Francisco Nemenzo, duha ka kanhi presidente sa University of the Philippines, “Hangtod sa mga 1970 labing daghan pa ang mga Pilipinhon nga Binisaya nga Sinugboanon (lakip ang daghang diyalekto niini) ang sinultihan kaysa adtong nagsulti og Tinagalog. Sukad adto hinuon, nag-anam og kadaghan ang mga Pilipinhon nga nakakat-on pagsulti ug pagsabot og Tinagalog tungod sa pagtudlo ug paggamit sa Tinagalog kun Filipino sa atong mga eskuylahan ug ang paggamit niini matag adlaw sa radyo, sine ug telebisyon”. (Kapunongang Bisaya, “Dalit Bisaya— a Celebration of Cebuano Culture”, Dec. 1-3, 2006, University of San Carlos, Cebu City).

Ang ideya kun konsepto sa usa ra ka nasodnong pinulongan naggikan sa Jacobinismo niadtong panahon sa Rebolusyong Pranses. Kining konseptoha nagpabilin nga usa sa mga punoan sa politikanhong kinabuhi sa mga Pranses, ug kini may mga taras sama sa mga pagsulay sa pagkontrolar sa pinulongan— usa ka proyekto sa Rebolusyong Pranses nga walay kataposan ug naglungtad pa hangtod karon. Ang Rebolusyong Pranses misagop og polisiya bahin sa pinulongan nga lahi kaayo sa polisiya nga gidawat isip maoy tukma sa ubang demokratikong mga nasod.

Sa Rebolusyong Pranses, ang ubang mga pinulongan nga lumad sa Pransiya gawas sa Pranses gibalibag ug ang paggamit niini gitawag og “counter revolutionary activities”, matod pa ni Harold Schiffman sa 'Dirigisme and Jacobinisme', usa ka bahin sa iyang sinulat, "French Language Policy: Centrism, Orwellian Dirigisme, or Economic Determinism?” (Department of South Asian Studies, University of Pennsylvania, 11/20/2000).

Kining Jacobinista nga panghunahuna naghari niadtong mga nagtukod og modernong mga nasod sa ika-19 ug ika-20 nga gatosan (19th & 20th century). Mao pod ni ang hunahuna nila

ni Quezon ug uban pa.

Apan nagbag-o na ang panahon. Bisan ang Pransiya napugos pagpahiuyon sa polisiya sa European Union labot sa mga pinulongan sa ethnic minorities ug mga pinulongan sa rehiyon. Ug dinhi sa Pilipinas, ang Komisyon sa Wikang Filipino karon nag-endosar sa ideyang “Isang Bansa, Maraming Wika”. Giila sa Komisyon nga kita usa ka bangsa nga daghan og mga nasod ug multikulturismo— ang pag-ila ug pagtahod sa atong lainlaing mga kultura ug pinulongan maoy paagi sa paghiusa ug pagpalig-on sa atong nasod.

Apan magbantay kita kay naay daghan diha nga buot mawala ang atong kailhanan kun identity ug gustong mawala ang atoang lumad nga sinultihang natawhan. Naay mga grupo nga gustong ang Tinagalog kun Filipino maoy gamiton sa pagtudlo gikan sa Grade 1 hangtod sa college.

Ang pagpugos sa uban nga usa ra ka pinulongan ang gamiton makabuak sa nasod, dili makapahiusa. Nakat-onan ni sa Pakistan sa lisod nga kahimtang. Dihang mideklarar ang mga super-nasyonalista sa Islamabad nga Urdu ra ang gamiton, wala manugot ang mga Bengali ug natawo ang Bangladesh. Ang hinungdan sa Civil War sa Sri Langka mao pod ang pinulongan. Wala manugot ang mga Tamil nga Sinhalese ra ang gamiton. Ang Belhika kun Belgium hapit pod mabuak. Maayo gani kay gihimo nilang Federal ang ilang nasod ug gitahod ang mga pinulongan nga lumad sa Belgium.

Sa Espanya, pagkamatay ni Franco, ila pong giila ang multikulturismo ug gihimong opisyal nga pinulongan ang mga lengguwahe sa mga rehiyon. Ingon pod ini sa Gran Britanya kun Great Britain. Gihimong opisyal ang Welsh ug Scottish Gaelic.

Dinhi sa atong nasod, gibugalbugalan pa ta sama sa mga sine nga ingon sa “Sakal, Sakali, Saklolo” nga kadtong dili magsulti og Tinagalog, dili kuno Pinoy.

Ang panaghiusa makuha lang kon magtinahoray sa usag usa. Dili magdulot og panaghiusa ang pagbugalbugal kay, matod pa ni Charlie Serapio sa National Christian Union, ang nagbugalbugal naay pagtuo nga siya mas taas kaysa iyang gibugalbugalan.

Busa, mga higala, ampingan nato ang atong mga pinulongan kay anam-anam na kining namatay. Dili pod ta motugot nga bugalbugalan lang ta tungod kay dili ta Tagalog.

Matod pa ni kanhi UP President Dr. Jose V. Abueva, ako lang siyang i-paraphrase, “alang sa ilahang pagkaluwas ug sa ilahang pagtubo, kinahanglan nga ang lainlaing mga pinulongan sa Pilipinas kanunay gamiton ug sustentohan isip maoy lintunganayng tubod sa nasodnong kultura sa Pilipinas. Sama sa ubang dagkong pinulongan sa nasod, ang Binisaya kinahanglan gayod ampingan ug palamboon”.

Ug kon i-paraphrase pod nako si Dr. Nemenzo, “ang Binisaya maapsan ug mahibilin kon dili nato gamiton gawas sa ordinaryo nga kukabildo kun conversation”.

Sa ato pa, kinahanglang magbinisaya ta sa mga panagtigom, mga sosyal ug parti, sa pormal nga mga miting sama sa meeting sa Provincial Board ug City Council, mga meeting sa mga asosasyon sama sa Rotary Club, Lions, Jaycees, Knights of Columbus, ug uban pa. Kinahanglan mangampanya nga ang mga airlines ug shipping lines maggamit pod og Binisaya sa ilang mga public announcement sa sulod sa ayroplano ug sa barko sama sa Supercat ug Super Ferry. Bahin sa Supercat ug Super Ferry, kinahanglang duolon ang mga Aboitiz.

Kalabot niini, ikalipay nako ang pagpahibalo kanatong tanan nga ang Philippine Airlines taudtaod nang naggamit og Binisaya sa ilang mga pahibalo kun public announcements sa sulod sa ayroplano alang sa mga destinasyon sa Kabisay-an sama sa Sugbo, Tagbilaran, Cagayan de Oro ug Butuan. Apan token lang kini. Diyotay lang kaayo nga sentens.

Mangampanya ta nga ang mga street sign ug uban pang public signs Binisay-on, ang mga bill board butangan og hubad sa Binisaya sama sa Quebec sa Canada, nga gisugo sa balaod ang paggamit sa Pranses. Mangampanya nga dugangan ang mga telenobela nga Binisaya ug mga programang Binisaya sa radyo ug telebisyon.

Kinahanglan ang mga batan-on tudloan pagsulat og mga balak, mga nobela, ug uban pang mga sinulat nga Binisaya. Unta ang mga mantalaan ug uban pang mga publikasyon sa mga eskuylahan, kolehiyo ug unibersidad may bahin nga Binisaya aron ang mga sinulat sa mga estudyante mapatik. Kinahanglan mangampanya sa kagamhanan nga ang Binisaya gamiton sa pagtudlo sa mga bata gikan sa Grade 1 hangtod sa Grade 6. Kinahanglan pod itudlo ang Binisaya isip usa ka subject gikan sa Grade 1 hangtod sa college.

Apan aron dili pod ta maiwit sa kalibotan, angay pod nga masayod ta sa Iningles. Isugyot nako nga ang Iningles itudlo isip subject gikan sa Grade 4, ug gamiton sa pagtudlo sa high school ug college.

Kinahanglang usbon ang Artikulo XIV sa Konstitusyon aron himoong opisyal sa mga rehiyon and ilahang lumad nga mga pinulongan sama sa Espanya, Belgium, Switzerland, India, South Africa ug Britanya.

Ug labaw sa tanan, kinahanglan tingaling mangampanya nga himoong Federal and atong sistema sama sa Belgium, Switzerland, India, ug South Africa. Kini makaluwas gayod sa atong lumad nga mga pinulongan.—

[Si Mlbn. Faelnar usa kanhi ka propesor, MBA Program, sa De La Salle University, Manila. Usa ka language advocate, sakop siya karon sa Defenders of the Indigenous Languages of the Archipelago (DILA)]