Ang Ugma Walay Pag-abot

Nobela ni Gremer Chan Reyes

(Anib 5)

DIHA siya sa tamboanan nianang hapon, nagkalingaw pagpanabako nga naglantaw ngadto sa bungtod. Maoy diha sa iyang hunahuna ang tigom ganinang buntag sa kombento. Hisabtan niya ang matinud-anong tinguha sa parokya nga makatukod og usa ka bag-ong simbahan. Nagkahiusa sila batok niya, nga bugtong misupak sa simbahang tukoron. Walay tuhay nga tubag sa mga pangutana niyang nagtukso sa nahimo nilang hukom. Ang tawo nga nahinayak na sa unsay buot niyang panag-iyahon dili maminaw sa katarongan nga mabadlong sa di pagpadayon sa buot niyang tinguhaon.

Nagkahiusa sila nga ang bag-ong simbahan adto sa Bungtod District nila tukoron. Dili na labad sa ulo ang salapi nga ibayad sa yuta nga tukoran sa simbahan. Ang ilang buhaton mao na lang ang pagpakigsabot sa tag-iya sa yuta kon pilay bili sa kabtangan nga gitinguhang panag-iyahon sa simbahan.

Sa iyang paniid, ingon sa may pangamot niini si Nyor Ikoy. Nasabot niya nga ang mayor ang miduol kang Nyor Indong nga nagpakitabang sa tinguha sa parokya. Naghingusog ang tawo nga mabalhin ang simbahan dili kay matahom kining malantaw tumoy sa bungtod kondili sa gihingapas niyang hawan sa pagkawala sa simbahan sa patag nga tukoran sa tigbayon sa gidamgo niyang balay-lungsod sa Bogo. Ang ilang munisipyo karon balay sa mga ginikanang Katsila ni Nyor Indong nga gidonar nila dihang nahimong lungsod ang Bogo niadtong 1854.

Apan nganong misibog man si Ikoy nga gitahasan sa tigom nga maoy makigkita ug mangatubang sa mga tag-iya sa yuta? Nagtuo sila nga sayon lang ikasinabot sa mayor ang mga tag-iya kay siya man ang amahan sa lungsod. Naunsa nga kaniya na man hinuon isangon ang gimbuhaton nga walay pagbati?

Mibalibad si Abe. Gimbuhaton kini nga siya walay katakos. Wala kaniya ang pailob sa pakigsabot. Kuti ug lisod ang panagsulti. Ang tawo matan-aw nga makililimos nga magtinguha pagpalit sa unsa man nga way tanyag ibaligya.

Mikatawa si Tiban nga nakasabot pagdumili sa mayor. Nanagana lang ang tawo nga dili kawad-an sa mga botos niya sa Bungtod. Ipasabot ba nga si Abe may politikanhong panlantaw ning umaabot piniliay? Nangatawa ang mga tawo sa tigom.

Nakapahiyom si Abe nga nahimuot sa panahom ni Tiban. Dili matagna unsay umaabot niyang hukom sa nagsingabot nga piniliay. Apan dili kanay tinuod nga katarongan sa iyang pagdumili. Dili lang niya kahatagan og tukma nga katarongan ang tigom. Ang Bungtod alang kaniya maoy usa ka dapit nga dili niya maabot ug matungas sa iyang kinabuhi. Mao kanay hinungdan sa hugtanon niyang pagsupak sa tinguha sa parokya nga makatukod og usa ka bag-ong simbahan didto. Kay alang kaniya ang Bungtod mao si Hugo, ang tawo nga iyang kaindig sa gugma sa babaye nga ilang gihalaran sa ilang kinabuhi.

Ang kaminyoon nila ni Martina, nakamugna kang Abe ug ni Hugo nga hilom nga managkaaway. Kanunay magkatagbo ang ilang dalan sa mga tulumanon nga nanginahanglan sa ilang pangalagad kun sa unsa mang hikay nga sila mga dinapit, ilabi na sa Botika diin sila giila ug giisip nga kabahin sa pundok sa inilang mga lungsoranon. Kon ang duha may mga samad sa ilang kagahapon nga matan-aw nga hinungdan sa wala nilay maayong pagtan-aw sa usag usa, ang kasilo sa buot usa nga inampingan nga tinagoan sa kasingkasing ug wala mahikalimot sa maayong pamatasan nga ang pagpakahilom labing hinungdanon kaysa pagpabatig mga pulong nga may tono sa kahimangod nga makatandog lang sa samad sa dugay na nilang kagahapon.

Way hamiling dugo si Hugo. Way ikapasigarbo gawas sa bungtod niyang kabilin. Talagsaon tinuod siyang pagka linalang. Gikasubo lang niya nga nagkatagbo ang ilang dalan sa tiilan sa usa ka babaye nga ilang gihalaran.

Ang tawo wala makatuon og taas nga tulunghaan. Katingala na man ni Abe sa kaayo niini mosulat. Hapsay ug maanindot ang agi niini. Matandogon ang mga sulat niini sa gugma nga nahilngan niyang gitago sa iyang asawa. Maayo ang tawo sa castilian kon diin kini makakat-on. Hanas sa pakigpulong ug ang mga dula niini sa tablado nakita niyang naugmad lamang sa tawo nga may talagsaong panan-aw sa kinabuhi. Unsa pa kaha kon ang tawo dili hinikawan sama nilang nga Insulares kun anak sa mga ginikanang Katsila nga bukas ang kahigayonan pagdis-og sa unahan.

Dagko na ang tulo ka anak nila ni Martina. Apan si Hugo nagpabiling ulitawo lang gihapon, nga siya si Abe nagbaton og katahap ug tuphon sa pangabubho nga hangtod ning higayona ang tawo wala mahikalimot sa iyang gugma sa babaye nga iya na ni Abe nga asawa.

Apan si Martina? Unsa man siya ni Martina? Tinuod, siya ang nakatag-iya sa babaye nga nahimong inahan sa iyang mga anak. Apan wala kaha kini magpabiling nahigugma kang Hugo sa hilom? Natahap siya. Lisod mapatay sa katuigan ang tinuod nga gugma. Ngano nga hangtod karon iyang gitago ug giampingan ang mga sulat sa gugma ni Hugo kaniya?

Ang tinuod dili gayod siya maminyo kang Martina kondili pa kang Nyor Dedong. Nagpasalamat siya sa tawo. Si Hugo, ug dili siya ang hinigugma sa dalaga. Mao kana ang matuod. Apan ingon niana ang gugma. Dili usahay matugkad ug mahisabtan. Bitaw. Nganong siya man si Hugo, dili man siya si Abe?

Unsay nakita ni Martina kang Hugo? Ang tawo usa ka rebelde, pulahan kun insurekto. Walay natan-aw si Abe nga si Martina magmalipayon uban kang Hugo. Ang tawo nagtinguha paggun-ob sa gahom sa nautangan nila sa ilang bahandi ug kalipay. Salamat na lang kang Nyor Dedong nga nakatan-aw nga kinahanglan maputol ang pagsinabtanay sa duha. Siya nga amahan ang mangitag dalan alang sa malipayong kaugmaon sa iyang anak.

Hinuon, kon may matan-aw nga panagsama sa ilang pagka tawo ni Hugo, kana ang pagka wala na nila manimba. Dili kay siya nawad-an sa pagtuo sa iyang simbahan. Tak-anon lang ang tawo sa subli-subling pangadyeon nga makapuol. Ug unsa katinuod kining tabi nga siya nahadlok guyoron ni Martina sa kompesyonal aron makapanugid sa iyang kasal-anan?

Lahi si Hugo. Unsay pangitaon niyang kahayag sa simbahan nga wala lang mahimong hinagiban sa panglupig kondili nagmalaglagon sa timailhan sa lumad niyang kaliwatan.

Managlahi ang kalibotan nila ni Hugo. Kon siya matan-aw nga usa ka isda; si Hugo ang lawod nga makita apan dili matugkad. Siya si Abraham Robles Monteverde, ang conquestador, ang dugong Katsila, halangdon ug harianon. Si Hugo Silimbahon ang lumad nga tabunon, manggugubat, ang kahayag sa Bisayang diwa nga Sugboanon. Kon si Abe ang nag-anod nga panganod, si Hugo ang bato sa bungtod.

Si Abe ang kagahapon nga wa ikalubong: Viva España, gahom sa espada, encomienda, agalon, kabayo ug querida. Samtang si Hugo ang tawo sa bungtod, ang rebelde ug pulahan, ang manggugubat nga binudhian sa kapalaran, garbo sa kaliwat nga nawagtang, ang ugma nga walay pag-abot…

Wala nay tawo nga malipayon kondili si Abe dihang hisayran niya nga siya pagikanon sa Espanya aron didto magtuon pagka manlalaban. Didto sa Barcelona niya ihinagbo si Agustin Sepulveda nga gilikay ni Don Gavino pag-ulbo sa rebolusyon sa Pilipinas.

Labihan ang iyang kalipay. Kinsay magdahom nga moabot ra ang adlaw sa katumanan sa iyang damgo. Buhi niyang pangandoy nga makatunob sa yuta sa iyang katigulangan. Garbo niya ang iyang Katsilang dugo. Dako ang iyang pagtan-aw sa yuta sa España. Gitan-aw niyang talagsaong gasa kining matahom pinulongan ug hamiling pamatasan nga napanag-iya lamang sa usa nga tublaw nga halaman sa halangdon nga kaliwatan.

Namumpa si Abe nga dili pakyason ang iyang amahan. Mopauli siya nga usa ka manlalaban. Siya si Abraham Robles Monteverde, bugtong manununod sa kabilin sa mga Monteverde. Kabilin nga napanag-iya sa iyang katigulangan sukad niadtong mga adlaw nga hipalgan sa usa ka sundalo ni Miguel Lopez de Legazpi ang imahen ni Santo Niño sa balay nga wa nila masunog sa pagdunggo nila sa Sugbo.

Apan wala mahimong manlalaban si Abe. Napakyas siya. Napakyas dili kay wala siyay katakos mangakong makab-ot ang ingon katublaw nga kinaadman kondili sa iyang nahituklasan sa iyang panukiduki nga siya nahugno ug nawad-an sa kahayag sa gibugtaw niya sa unahan.

Dihang hikaplagan ni Fernando de Magallanes ang usa ka tabunok nga yuta sa silangan, gisunod kini sa daghang armadong panakayan sa tuyo nga kapahimudsan ang yuta nga giugbokan nag krus nga timaan sa pagpanag-iya sa gingharian sa Espanya. Napakyas ang tanan gawas kang Legazpi nga maoy unang naggahad sa katikaran sa pangolonya sa Pilipinas.

Apan hisabtan sa hari ang kakulang sa kaikag sa mga anak sa gingharian nga nanimpalad kay gawas sa gilay-on, wala malilong ang balita sa kamatayon sa banggiitang nabigador sa maisog nga mga lumad. Mao nga sa tinguhang madasig ug mahagit ang mga batan-on, gilusad alang sa kolonya ang pamaagi nga encomienda. Ang encomienda usa ka katungod nga gitugyan sa Hari sa Espanya ngadto sa usa ka Espanyol nga misanong sa panawagan sa gingharian nga mangalagad sa kolonya. Ang usa ka encomiendero may iyang bahing dapit sa kolonya nga masunod sa katawhan. Nahimo niyang katungdanan nga ang lumulupyo mokalawat sa Romano Katoliko nga tinuohan. Siya ang magbuot sa buluhisan ug pagpaningil sa katawhan. Siya ang maghusay sa kagubot kun panagbingkil sa mga lumulupyo. Sa laktod, siya ang hari— ang balaod ug katarongan. Kinsay dili mahingag?

Mao nga daghan ang naagni. Misanong ang mga tawo nga wala nay kaugmaon sa yuta nilang natawhan. Ang mga makililimos nga namunit og upos sa katugnaw sa aseras sa Barcelona ug ang binilanggo nga wa nay tagal ang kondena ang mitimaan nga masakay sa Armadong Katsila nga mangalagad sa kolonya sa Pilipinas.

Mao kadto nga nahugno ang kalibotan ni Abe. Bakak ang iyang pagtuo. Dili hamiling dugo ang iyang katigulangan. Dili halangdon ug kaliwat nga harianon. Mao man goy miabot sa iyang pagtuo nga sa ilang bahandi ug pagkabutang sa kinabuhi, siya kagikan sa mga prinsipe nga tagpuyog mga palasyo sa gingharian sa kaliwatan sa katawhan nga halangdon.

Mora siyag naigo sa liti sa udtong tutok. Natambulingaw siya sa kasayoran nga siya, kagikan diay sa binilanggo nga wala nay tagal ang kondena sa gikalisangan nga Isla de Mallorca kinsa nakabaton og kagawasan nga misanong sa panawagan sa hari nga mangalagad sa kolonya.

Mao kini ang katigulangan ni Abe. Ang tawo nga binilanggo sa gikalisangan nga Isla de Mallorca nahimong don og talahoran sa kolonya, kansang mga anak gitahod nga mga senyorito ug senyorita nga nakapanunod sa mga asyenda. Samtang ang mga lumad nga maoy tag-iya nahimong mga saop ug ulipon, gilingaw sa bulawanong panultihon nga Kristohanon nga di mahimangod kay nagsulti man si Jesus nga ang kabos lamang dili ang adunahan maoy makasaka sa Gingharian sa Langit.

Sunod anib:

• Ang Ugma Walay Pag-abot, Anib 06, Unang Basahon