Ang Ugma Walay Pag-abot

Nobela ni Gremer Chan Reyes

 

(Anib 3)

 

MILUNOP ang kahayag sa lawak dihang gipasiga ni Abe ang sugang dagitabnon. Tambulingaw siyang nangapkap sa unsa kadtoy buot niyang pangitaon. Nalimtan niya kini gahapon dihang miabot ang taga siyudad niyang higalang ahente nga nagdalag duha ka kauban nga komprador sa kamay.

 

Di siya makatuo nga tigulang na siya. Apan unsa kining iyang kamalimtanon? Kapungot na man niya nga di mahimutang sa unsay pangitaon nga di mahinumdoman kon unsa gani kadto? Kap-atag lima pa lamang siya. Dili angay kabalak-an ang katakos sa iyang panumdoman. Batan-on pa siya. Unya diay ang hinungdan kon mao, kining kabutol sa iyang panumdoman. Sa iya kaha kining subsob nga panabako? Tinuod, gidid-an siyang manabako dihang nadala siyag tambalanan didto sa Manila. Panakit sa dughan, lisod pagginhawa, pamanhod sa wala niyang bukton ug panakit sa tangkugo ang gipamatyag nga siya nalaming og pipila ka adlaw sa tambalanan. May sakit siya sa kasingkasing ug alta presyon. Biyaan niya kining panabako, tambag sa doktor, kay dili maayo sa iyang panglawas. Apan wa kiniy gikasulti nga ang panabako makadaot sa panumdoman sa tawo.

 

Tinuod, kining panabako way hinungdang bisyo. Nagsunog ka lang sa kuwarta ug sakit ang mapanag-iya. Magdumdom makigkita sa doktor ug magbayad sa tambal nga kalimtan pagtultol kanus-a mainom. Apan lisod niyang kabiyaan ang panabako. Usa ka bisyo nga lisod na niyang hikalimtan. Migamot na kini kaniya. Di matigayon ang unsa mang buluhaton, magpangita siya sa humot niyang abano, nga mao ang bantog nga pinigal nga gama sa Tabacallera de Manila.

 

Dihang gidumdom niya ang iyang abano, nahinolan niya ang linukot pa nga mantalaan. Ang El Debate diay nga gikatago niya sa iyang hunos ang iyang gipangita. Wala niya kapugngi ang pagkatawa.

“Kasayo ba nimong nagpasiga sa suga, Abe?” ni Martina nga wa mahimuot nahukaw ang pagkatulog.

 

“Basahon ko ang mantalaan, Ma,” matod ni Abe. “Wa ko mabasa gahapon. Hibawo bitaw ka nga kita may bisita.”

Gilimod ni Abe sa iyang asawa nga ang iyang gihiling mao ang kinaham niyang balita, ang resulta sa karera sa Santa Ana sa miaging adlaw didto sa Manila.

 

“Imong mga bisita, Abe.” Nag-atubang sa bungbong si Martina nga nakigsulti sa iyang bana.

 

“Wa mo diay ikahimuot nahalin ang maskubado ta, Mama?” ni Abe nga padayong nagtamod sa mantalaang gibasa.

 

“Mao lang ba?”

 

“Mao kanay gianhi sa higala kong ahente nga nagdalag komprador.” Mipasiplat si Abe sa asawa nga karon miatubang na kaniya.

 

“Maayong manimba ka, Abe. Masakiton ka. Hinugay na ning ngil-ad mong mga bisyo.”

 

“Ikaw kini, Mama…” ni Abe nga midagkot sa iyang abano. “Ipaunsa mo man kanako. Hibawo ka na bitaw nga lisod ko kabiyaan kining panabako.”

 

“Mao lang kana?”

 

“Unsa pa man diay?”

 

“Kamong mga lalaki way laing hilisgotan kondili politika, kabayo ug querida.

 

“Mama, ang politika matan-aw ta nga pamaagi nga naugmad nga matang sa pamunoan nga nagpalihok sa kagamhanan sa pagtanod sa iyang mga lungsoranon. Ang kabayo dili lang usa ka mananap nga nahimong sulugoon sa tawo. Usa kini ka matahom mananap nga gilalang ni Bathala nga kalingawan sa tawo nga makahupay sa iyang kalaay…”

 

“…Ug ang querida, Abe?” ni Martina nga nanglimu’k nga mitan-aw kang Abe nga nagkatawa.

 

“Ang querida, Mama, mao ang bulak nga naghatag og bag-ong kaamyon sa nawagtang katam-is sa pagbati, ang dugos nga nagdulot og bag-ong kadasig sa nanglaylay nga kabaskog sa kinabuhi.”

 

“Nahadlok ko, Abe, nga gikontrata na sa yawa ang kalag mo ngadto sa impiyerno.”

 

“Ngano god tawong maimpiyerno si Abe, Mama?”

 

“Nganong dili? Gitinguha mong makaabot ka ngadto.” Nangyam-id si Martina. “Wa malilong kanako kining mga querida?”

 

“Ayaw kabalaka, Mama. Namumpa ko sa altar sa atong kaminyoon nga way babaye nga higugmaon kondili ang akong asawa.”

 

“Mao ba? Wa diay mga querida?” nanudya si Martina.

 

“Wa koy gitago, Mama. Usa ko ka lalaki. Babaye lang sila. Ikaw ang akong asawa nga gihigugma nga gikadulog sa higdaanan sa tanang gabii sa akong kinabuhi.”

 

“Wa koy kahasol sa buot, Abe.” Gidaygan siya ni Martina. “Wa koy kasilag ug pangigi. Wa kay panubagon nako gawas sa imong simbahan.”

 

“Ayaw kabalaka, Mama.” Nakapahiyom si Abe nga mitan-aw sa iyang asawa. “Luwas ko sa gikahadlokan mo. Nalimot ka nga si Abe ang nag-una sa talaan sa dagkog amot sa simbahan? Gani, wala man ko magpasagad sa tawag sa panabang sa ngalan sa buhat sa kaluoy, dili ba, Mama Mia?”

 

“Ayaw pagsulti niana, Abe. Di ka angay magmapagarbohon. Di mapalit sa tawo ang kaluwasan sa iyang salapi. Angay kang magpasalamat ug magmapaubsanon sa nakumkon sa imong kamot.”

 

“Kasal-anan ko ba diay ang maayo kong kapalaran?”

 

“Ang kabilin may kagahapon.”

 

“Di ko matukso sa mga butang nga wa koy kahimoan. Usa ka gasa ang giabot sa akong palad.”

 

“Mao nga angay mamalandong ang tawo nga makalantaw sa utang niyang kabubut-on.”

 

“Di pa ba diay igo kining panabang ko sa simbahan ug sa mga buhat sa kaluoy? Di ba kana dalaygon?”

 

“Sa nakita sa tawo. Apan sa Diyos?”

 

“Ang pagsilbi sa tawo, pagsilbi sa Diyos, Mama.”

“Tinuod kana.”

 

“Diin ko mapakyas?”

 

“Manamin ka sa imong tanlag, Abe,” ni Martina nga naglingkod na sa iyang kama.

 

“Wa koy angay pangitaon sa tanlag ko, Mama.”

 

“Wala, Abe?” ni Martina sa tinan-awan nga nangusisa sa iyang bana. “Kinasingkasing ba ang gihimo mong pagbulig sa buhat sa kaluoy? Mibati ka ba sa mga pag-antos sa mga kabos? Di ba kini pasundayag lamang alang sa politikanhon mong tinguha, dili ba?”

“Gitukso mo, Mama, ang yutawhanon kong panabang.”

 

“Kay gihimo mo lang puhunan ang mga kabos alang sa politikanhon mong tinguha.”

 

“Unsa diay ang buhat sa kaluoy, Mama?”

 

“Usa ka gugma, Abe. Ang paghatag nga way pag-isip sa bili ni magtinguha nga may sukli nga paaboton. Ingon ba niana ang imong pagbati?”

 

Mikatawa si Abe. Basag nga katawa ang mikagalkal sa iyang tuntunlan. Naingon siya sa usa ka ilaga nga hisakpan sa iring sa usa ka suok nga wa nay kaikyasan.

 

“Kinsay nagsulsol nimo nga nakahunahuna ka mang molansar sa unang distrito sa Sugbo?”

 

“Kabubut-on ko. Apan agad lang kana sa panalangin ni Nyor Endong.”

 

“Mao ba? Apan ngano man?”

 

“Pagsilbi sa lungsod.”

 

“Maayo, Abe… Maayo.”

 

“Nahimuot ka, Mama?”

 

“Kinsay dili! Basig ikaw ang gitugahan nga manluwas sa mga awas sa kapalaran.”

 

“Wa ko ikaw hisabti.”

 

“Tinguha mong makasilbi sa lungsod, dili ba? Ipakita nga di lang ang mga ingon kanimo ang matan-aw nga angay sa imong pangalagad.”

 

“Ang buhatan sa usa ka representante bukas sa katawhan.”

 

“Ayaw paabot nga makaabot ka ngadto,” matod ni Martina. “Tinguhaa nga kasugdan mo ang usa ka maayong buhat.”

 

“Unsa pananglit?”

 

“Ang pagtabang sa imong mga saop.”

 

“Ang mga saop?”

 

“Mao. Sila ang una mong luwason, dili ang mga tawo nga wala makapatulog singot sa pahatan nga gidulot sa imong talad-kan-anan.”

 

“Wa sila hikawi sa yuta nilang gitikad. Unsa bay nakita mo nga nauyamot ka man kaayo?”

 

“Wa mo diay makita ang ilang kahimtang? Wa mo makita ang ilang pag-antos?” ni Martina nga mibukas sa aparador nga mikuha sa sinina niyang ipanimba.

 

“Di ako ang nagbadlis sa ilang kapalaran.”

 

“Nanghunaw ka lang ug ipasangil sa bituon ang ilang kawad-on.”

Giubo si Abe. Ginudnod ang iyang abano sa taltaganan sa agiw sa talad. “Mama, ang kawad-on alantoson na sa tawo sa adlaw siya gihinginlan sa paraiso. Ayaw ko pakasad-a sa kahimtang sa mga saop.”

 

“Dili,” sa iyang asawa nga nag-ilis. “Way tawong buhi nga pakasad-on. Apan ikaw ang nanunod ning sala sa kagahapon. Ikaw ang mangitag paagi alang sa kaangayan sa mga saop.”

 

Misakit ang iyang tampihak sa gikasulti sa iyang asawa. Tinuod nga siya si Abraham Robles Monteverde— ang hingpit niyang ngalan. Abe, ang tawag sa iyang kahigalaan, Nyor Abe sa iyang mga saop ug ubos nga lungsoranon, ang manununod sa Hacienda Monteverde, gikan sa iyang apohan; kabtangang kabilin sa di na masubay nga pagdawat-dawat sa pagpanag-iya.

 

Unta dili na masubay ang layo nga kagahapon. Apan ang kahigayonan may iyang pamaagi nga hilamdagan sa kahayag sa unsay tinuod nga hikalimtan sa katuigan sa tawhanong panumdoman. Ang kasaysayan usa ka salamin nga nagtipig sa kasugiran sa kagahapon sa kaliwatan nga dili malilong ug hikalimtan sa katuigan.

 

Dili malalis nga kining dakong kapatagan nga nabahin-bahin sa mga asyenda, sala sa kagahapon. Nasayod niana si Abe ingon man ang mga ingon kaniyang mga insulares kun mga anak sa mga ginikanang Katsila. Ang mga lumad walay pagpakabana kun tinguha nga mabawi nila ang katungod sa pagpanag-iya. Gani, ang bag-ong gahom wala may pagtagad nga makamugnag kausaban aron ang mga ulipon sa yuta kahubaran sa ilang mga gapos. Apan nia kini si Martina, inay magpakahilom nga ikatago ang kagahapon, nangabli na hinuon sa kaban sa tinagoan nga angay lang malilong ug hikalimtan.

 

“Nahadlok ko, Mama,” ni Abe nga naglakaw-lakaw sa hawanan. “Mabahin-bahin kining asyenda kon masunod ang imong tinguha.”

 

“Wa koy gikasugyot nga ingon niana. Ikaw ang mangitag paagi nga matibhangan ang ilang pag-antos.”

 

“Sila day makausab sa ilang kinabuhi; di ang laing tawo.”

 

“Tinuod kana. Apan dakog ikatabang ang imong pagbulig.”

“Sa unsang paagi?”

 

“Ang kausaban sa pamahin sa abot… Ug sa imong paminaw, maayo kahang magpadayon kining talamayong paningil sa utang?”

 

“Unsay talamayon sa pagpaningil sa usang utangan?”

 

“Ang utang, Abe, nga nahimong tulo ka pilo. Labaw sa tanan kining utang ni Juan nga si Pedro ang magbayad?”

 

“Unsa kana, Mama?” Miiknat ang kilay ni Abe.

 

“Ang utang sa amahan nga nahimong tulubagon sa anak.”

 

“Sa balaod, Mama, ang butang kabilin sa amahan sulundon sa anak. Mao usab ang iyang utang.” Mikatawa si Abe.

 

“Natahap ko karon, Abe, sa tinguha mong magpapili sa unang distrito.” Nanudlay si Martina nga miatubang sa tokador. “Hisabtan ko nga ikaw mangalagad lamang sa mga yutaan ug ingon kaninyong asyendero.”

 

Mibagting ang lingganay sa kampanaryo. Gibuksan ni Martina ang pultahan sa lawak ug migawas sa pagpanimba.

 

Sunod anib:

• Ang Ugma Walay Pag-abot, Anib 04, Unang Basahon