Ang Ugma Walay Pag-abot

Nobela ni Gremer Chan Reyes

(Anib 2)

NATULOG pa ang lungsod sa dihang gibuksan ni Hugo ang tamboanan. Sa nagkahanap nga kangitngit sa kagabhion, iyang naaninaw ang walay timik nga kabalayan sa ubos nga daw nangiyugpos sa katugnaw ning sayong takna sa kaadlawon sa unang adlaw sa Oktubre 1927. Way kisaw ang San Vicente, ang inilang dalan nga mibagat sa Calle Rodriguez nga nanukad sa Cogon nga milagbas taliwala sa lungsod hangtod ngadto sa Calle Real nga nag-ubay sa dagat nga maoy kataposang dalan sa amihanang habig sa lungsod. Sa kinasang-an sa dalang Rodriguez ug San Vicente, ang Botika Sepulveda lay napalahi. Ang dapit napalibotan sa mga tindahan sa Insek. Hinuon, sa unahan sa San Vicente sa amihanan, makita ang simbahang bato sa Romano Katoliko nga nahimutang sa dakong plasa nga gipalibotan sa dagkong mga balay nga tisa apan luho nga pinuy-anan sa mga Katsila. Sa unahan ang munisipyo, dayon ang pantalan.

Kang Tatang Timo niya mahisayri nga ang Giwanon maoy unang gitawhan sa Bogo. May tulo ka hinungdan ngano nga ang Giwanon ang unang nahimong unang pinuy-anan sa mga Bogohanon. Ang una mao ang panginahanglan sa tubig. Sa Giwanon, ang tawo magkabog tubig nga magamit sa panginahanglan sa panimalay. Ikaduha, ang dapit natago gikan sa bukana ug luwas sa bagyo ang sakayan nilang panagatan.

Ikatulo, mao ang kalisang nila sa mga pirata nga di lang nila hisabtang mamutho ug mamihag sa mga tawo. Ang Giwanon kuoton ug daghag mga sangi, nga ang sakayanon lang nga nakasinati sa suba ang makadumdom sa dunggoanan.

Dili layo sa Giwanon ang usa ka dakong kahoy nga bugo. Labong ug landong ang karaang kahoy nga kini tagboanan sa mga tawo sa pagbayloay sa isda sa mananagat ug sa abot sa yuta sa mag-uuma. Hangtod nga ang Bogo nahimong tiyanggihan ug dili lang ang mananagat ug mag-uuma ang manag-abot kondili si kinsa man nga nagdala sa abot sa ilang kabudlay sa tinguhang kabugtian sa unsay matan-aw nga magamit ug kapuslan sa panimalay. Gani, nakaabot man sa tiyanggihan ang tahom tibod, yahong ug panaksan ug mga pinggan nga binulakan ingon man ang sedang panapton nga gipabayloan ngadto sa mga lumad sa ilang sinubong ug bulawan.

Miuswag ug milambo ang dapit. Ug dihang namatay ang kahoy sa di na masubay nga hinungdan, ang dapit nakapanag-iya sa iyang ngalan ug nahimong timaan sa lumulupyo nga karon gitawag og Bogohanon. Kawhaag tulo na siya ug beterano sa gubat sa Katsila ug Amerikano, dihang namatay ang iyang apohan sa panuigong 97.

Sa tigulang niya mahipos ang sugilanon sa ilang kagahapon. Usa siya ka ilo. Gamay pa siyang nawad-an sa iyang mga ginikanan. Kon siya may pagmahay man sa iyang kinabuhi, kana kay gihikaw kaniya ang panimaan sa panagway sa mahal niyang mga ginikanan. Hisayran lang niya sa iyang apohan nga ang iyang amahan nanaog sa ilang panimalay usa ka gabii kay nangita sa ugma sa iyang anak. Nga siya natulog ug gihagkan sa iyang tatay niadtong gabii sa paggikan niini. Nawala usab kaniya ang iyang inahan dihang misulay na siya paglakaw.

Nasayran usab niya nga ang apohan ni Tatang Timo may dakong yuta. Apan sama sa tanang mga lumad nga nagpakabuhi sa panguma, kini nawala kanila dihang gisakmit sa mga Katsila ang dakong kapatagan. Ang dakong kapatagan ni Buwak, ni Sanit, ni Dayhagon, Lakdon, ni Lamingta, ni Luy-a ug kinsa pa kadtong uban nga sama ni Tatang Timo nawad-an sa kayutaan sa ngalan sa Encomienda.

Mibiya ang apohan ni Tatang Timo sa patag ug mihikling sa bukid. Gipalabi niyang magpakabuhi sa dapit nga labi ang bato kaysa yuta nga kapugsan kon mabuhi lang siya nga usa ka tawong gawas. Maoy pagtuo sa tawo nga sa bukid siya magmalinawon. Dili kaibgan sa mga Katsila kining bakilid ug kagaangan. Apan nasayop siya. Gitungas gihapon sa sinugo sa gahom nga nanungko sa balayranan sa buhis. Kayamat ba sad niini. Nakapamalikas siya, kay alang kaniya, walay katungod si kinsa man nga maningil sa usa nga dili utangan. Bisan sila nagbatog na sa tumoy, sila gikuhit gihapon sa bayoneta nga makabayad sa buhis sa kanahan nga mga Katsila.

Usa ka gabii niana, mitungas ang mga guardia civil ug gidakop ang tanang mga lalaki. Gihipos sila sa Militaria Tribunal sa lungsod. Ang simbahan nga hinimo sa kahoy nasunog nianang miaging adlaw ug sila nahadlok nga maoy pasanginlan nga nag-among-among.

Nianang pagkabuntag, sayo silang gidala sa mga sundalo ngadto sa hunasan. Lumsan man kaha sila ning mga kanahan. Tingalig gianugnan sa bala sa pagluthang kanila. Apan pag-abot nila sa tangkulan, gisugo sila pagkuha sa batong manunggol sa dagat. Gihakot ang batong manunggol sa takas. Gisapsapan kini sa mga mason agad sa gidak-on sa bato sa dagat. Ang pari nagtinguha nga makatukod og usa ka bato nga simbahan. Mao kini ang ilang gibuhat matag adlaw. Hinuon, kini agad lang sa lihok sa dagat. Buntag kon hapon man ang hunas nga makuha nila ang bato sa dagat.

Inigkagabii, hiposon sila sa Militaria Tribunal ug bantayan nga walay makalighot.

Usa ka gabii niana, may hilom nga panagsabot nga gihimo ang mga binilanggo. Sa didto na sila sa tangkulan, miduol ang apohan ni Tatang Timo sa usa ka sundalo sa pasangil nga modagkot sa iyang tabako. Sa dihang mikuot kini sa iyang posporo, daling gilabni sa tawo ang pusil ug gihampak sa nawong sa Katsila. Nabungad ang tawo sa hunasan. Napatay nila ang upat ka sundalo. Apan nakalas sab ang apohan ni Tatang Timo ingon man ang duha ka igsoon ug laing lima ka tawo nga kaabin sa hilom nga tinguha sa pag-alsa.

Apan bisan pa sa kapakyas nga matan-aw nga kasinatian nga angay panaminan nga ang pagpakigbatok sa gahom walay masangpot nga kaayohan, walay pagtagam ang mga lumad. Ang kasilag kayo nga nagpulaw sa ilang dughan nga nagtukol sa panglupig, kay dihang giugmad ang pantalan may kinabuhi na sab nga nakalas.

Sa mga panghitabo sa kagahapon, tin-aw ang kasugiran sa pagtukol og pagsuki sa gahom sa kaliwatan ni Hugo. Dili katingad-an nga sa iyang kaugatan nagdagan ang dugo nga di magpasagad sa unsa mang panglupig sa katarongan. Usa siya ka insurekto. Hinanib siya ni Heneral Maxilom ug samaran sa pagsulong nila sa Kota San Pedro sa dili makalimtang Tres de Abril sa iyang kinabuhi. Wala matapos ang iyang pakig-away sa gahom dihang gihunlos ang bandila sa Katsila. Usa siya ka pulahan nga nakigbatok sa bandilang budlis ug mga bituon sa gahom nga Amerikanhon. Kay nakita niya ang Amerikano usa usab ka puti nga kanahan sa gihimo niining pagluib ni Aguinaldo.

Di siya malimot niadtong gabii sa pagtungas ni Tan Berino (Kapitan Severino Nolasco) sa Ngipog Ilaga, sa bukiran sa Tuboran, sa hinungdanong katuyoan sa pagpakigkita sa tawo sa heneral. Suod nga managhigala sila si Tan Berino ug si Heneral Maxilom.

“Anugon lamang ang kinabuhing makalas, Carding,” hidunggan niya si Tan Berino, “sa way kaugmaon nga pagpakig-away.”

Namugnaw si Hugo. Gikabahan siya. Nawad-an sa umoy ang iyang galamhan. Nakasabot siya sa tinguha sa kapitan sa pagtungas niini sa bukid. Si Tan Berino ang gisugo sa Amerikano nga makigsabot sa Armadong Kusog sa Sugbo sa ngalan sa kalinaw.

Migawas si Hugo nga dili makadungog sa ilang panagsabot. Mihangad siya sa langit. Ang kahitas-an gitabilan sa bagang dag-om nga wala siyay nalantaw nga bituon. Milakaw siya ngadto sa bugta nga gibutangan kang Tambulinog. Giduol siya sa kabayo nga nakamatikod sa iyang pag-abot. Gihikap niya ang mananap ug gihapuhap. “Ugma,” nakigsulti siya sa buotang kabayo, “unsa man kahay dalang subayon sa heneral, Tambulinog?” Hisud-ipan si Hugo sa pinugngan niyang pagbakho.

Misidlak na ang Adlaw sa iyang paghigmata, apan wala siya layhing mobangon. Dugay siyang nakatulog nga naghunahuna sa ilang kapalaran. Apan dali siyang nakabangon dihang nahisulod ang usa ka sundalo. “Unsay ato, Tulod?”

“Pasayloang pangahas,” matod ni Tulod. “Apan nangita nimo ang heneral.”

Hiabtan niya ang heneral sa tamboanan nga naglantaw sa layong patag sa ubos. Misaludo siya pagkaalinggat sa heneral kaniya. Apan wala kini magtagad. Naglakaw-lakaw ang tawo nga nagbinaklid sa iyang kamot. Nakita ni Hugo nga dako ang kausaban nga nahimo sa kangitngit sa kagabhion sa tawo. Watas na ang garbo sa dughan nga tugob sa gugma sa yutang natawhan. Naagiw na ang damgo sa mga mata nga napagngan sa kahayag nga nagpangitag dalan sa ugma sa kaliwatan.

“Gipatawag mo ako, Heneral?” ni Hugo nga nagpabiling nagbarog sa iyang nahimutangan.

“Buot ko ikaw ikasulti, Hugo.”

Gisampit siya sa iyang ngalan, dili sa iyang bansagon. Nagpasabot, gihikling ang lagdang militar ning ila karong panagsulti. Nagtuo siya nga ang ilang gipanagsultihan ni Tan Berino kagabii ang ibalita kaniya.

“Manaog na kita sa patag, Hugo.”

Wala makatingog si Hugo. Mihuot ang iyang dughan sa kasayoran nga nalumpag na ang damgo ug tinguha sa rebolusyon.

“Di mo ba diay ikalipay?”

“Ako malipay, Heneral?”

“Mahiuli na kita sa ato.” Gipasabot siya sa heneral.

“Unsay kahinangpan, Heneral, sa naghulat nga gapos sa atong kamot?”

“Si Kapitan Nolasco mipasalig nga di moabot kanato ang maong kapalaran. Di ingon kamadumtanon sa mga Katsila kining bag-o tang kaaway.”

“Wa koy pagsalig, Heneral, sa higalang maluibon nga nahimo tang kaaway.”

Milingkod ang heneral ug gidumdom ang iyang abano. Apan iya kining gibalik pagkamatikod nga wa nay palito ang iyang posporo. “Tinuod kana, Hugo. Dili ta mosalig ni bisan kinsa nga atong kaaway. Apan si Tan Berino usa ka higala nga di ta mabalaka.”

Wala magtingog si Hugo. Siya karon ang nagbarog sa tamboanan. Nalantawan niya ang kapatagan sa ubos nga napasagdan.

“Hisabtan ko, Hugo,” ni Heneral Maxilom nga natandog sa gibating kahiubos sa iyang tawo. “Gibati ko usab ang imong kahiubos. Apan nakita ko nga may katarongan si Tan Berino.”

“Usa na sab ka laing agalon, Heneral.”

“Wa tay mahimo, Hugo.”

“Upat ka gatos sa mga Katsila. Pila kaha sa Amerikano?”

“Ang langit ray nasayod, Hugo.”

“Maayo pa nga magpakamatay nga makig-away kay sa mabuhing ulipon.”

“Kanay nahunahunaan ko, Hugo. Apan natan-aw ko nga labing mapuslanon ang usang buhi kay sa bayani nga patay.”

Wala na motubay si Hugo. Labihan ang iyang kahiubos nga gipalabi niya ang pagpakahilom.

“Unsay kapuslanan nga magpadayon ang mga pag-antos kon way kahayag nga malantaw.” Gipasabot siya sa heneral. “Kita nakig-away alang sa yuta tang natawhan. Unsay katarongan kita padayong nakig-away kon nahuyo na ang katawhan ug midawat sa pamunoang Amerikanhon? Ang hinungdanon karon mao ang kaluwasan sa akong mga tawo sa akong kamandoan. Sa higayong ihikaw ang hinabang sa lungsod, dili na kita mga sundalo kondili mga bandido.”

Nanaog sila sa patag. Ug tuod man, nagtamod ang Amerikano sa gikasabotan nila ni Kapitan Severino Nolasco ug ni Heneral Arcadio Maxilom ug sila nahimong malinawon nga lungsoranon.

Hinuon, ingon sa dili lang kaniya tin-aw ang tumong ug tinguha sa mga Amerikano ning wa damhang pagtumaw niini sa Silangan nga nangagaw og gahom. Alang kaniya, wa kiniy kalainan sa mga Katsila nga kanahan ug tampalasan. Apan dihang nagtukod kinig tulunghaan ug giedukar ang kabataan, nag-ugmad og kadalanan ug mipalambo sa ekonomikanhong panimuyo sa katawhan, siya nakapamalandong sa bili sa iyang pagtuo nga nagpinutong nanghawid sa nabugtong tanod sa rebolusyon sa pamasin nga may kadugtong ang balighot sa nahawani nilang kagahapon.

Natan-aw niya ang dakong kalainan sa pagdumala sa Katsila ug sa Amerikano. Apan lisod niyang madawat nga kining gipakitang kaayo sa bag-ong agalon nabuhat sa ngalan sa gugma sa katawhang Pilipinhon. Kon unsa man ang tinuod niining tinguha, kana maoy usa ka butang nga tulugkaron. Busa ang angay niyang buhaton mao ang pagpaniid ug pagpakahilom.

Miuswag ang lungsod dihang nahuman ang dalang giugmad sa Amerikano sa amihanang habig sa lalawigan sa Sugbo. Tuig 1917 nga nahuman ang dalang nagdugtong sa lungsod sa Bogo ngadto sa Dakbayan sa Sugbo.

Ang dalan nga nagtungas paingon sa Lugo mibuak sa dagkong pangpang sa kabungtoran sa Kanduwang ug midulhog sa Sagay ug nangabat-kabat sa bungatod sa Ilihan paingon sa Binabag ug milugsong ngadto sa Libho dayon sa kapatagan nga milungtad sa lungsod sa Bogo.

Dili malimot si Hugo niadtong adlaw nga mitunga ang unang kotse sa Bogo nga gisakyan sa sibilyang opisyal nga Amerikano. Misinta ang kabayo niyang giangkasan dihang misilbato ang kotse nga nagdangarang. Misutoy pagdagan ang kabayo nga wa na mahinultol paghunong. Maayo man gani kay dako ang dagat; way bukog nalugti dihang milayang sa pangpang sa taghasa ang kabayo. Mitugpa siya sa tubig nga nag-angkas gihapon sa mananap.

Ang sugang dagitab miabot dayon dihang nahuman ang dalan. Apan napahimudsan lang kini sa mga balay nga tisa sa Katsila, nait sa simbahan ug sa Calle Real. Kasarangan lamang ang generator nga dili makasugakod pagsuga sa tibuok lungsod. Nasug-an lang ang tibuok lungsod sa Visayan Electric Company nianang 1920. Gikahimuot sa katawhan ang pag-abot sa sugang dagitabnon. Ug sila nasayod nga milusad na ang kahayag sa bag-ong panahon sa ilang kinabuhi.

Hinuon, kon ang kagawasan ang hilisgotan dili hiligaran ang mga Insek. Dako ang gikatabang sa mga Insek sa kalamboan sa lungsod sa giugmad nilang mga patigayon. Sa nahibaloan ni Hugo gikan ni Tatang Timo niya, ang mga Yap maoy unang Insek nga namatigayon sa lungsod sa Bogo. Nahiabot si Yap Sun So sa tuig 1860. Apan wala na kini makasaksi sa pag-abot ni Yap Bon Kee sa tuig 1902. Namatay ang iyang apohan sa 1901, duha ka tuig ang nakalabay sa pagtakas sa mga Amerikano sa Bogo. Ang mga Yap gikan sa Manchuria, kansang dakong tindahan gitawag og almacen, diin mapalit ang bag-ong kasangkapan ug kahimanan sa panimalay. Si Dy Ong Ko ang sinaligan nilang kabulig nga komprador sa mga abot sa yuta, ingon sa magay, humay, mais, monggos, tabako ug kopras.

Unya nangabot ang mga Macao. Si Ka Nga, See Nga ug Tee Nga pulos mga Yee ug mga panadero. Si Aw Wing, usa usab ka Macao nga panadero apan dili kadugo sa mga Yee.

Nahibutho si Ho Yok Chi sa 1919 gikan sa Amoy sa lalawigan sa Fokien sa yuta sa Tsina uban ang hanas nga mga kabulig sa patigayon nga sila si Bee Yah, See Wah og Go See So. Sama sa mga Yap, almacen usab ang tindahan ni Ho Yok Chi. Si Ho gitawag sa mga Bogohanon nga Insek Jose dihang kini nagpabunyag sa Simbahang Katoliko ug nangasawa kang Josefa, ang maanyag nga anak sa talamdong banay sa Bogohanon.

Miabot si Do Wah nga nagpabarog og tindahang merchandise ug misunod si Tu Wah sa usa ka lumber nga patigayon, dayon ang mga Tan ug mga Chua nga nag-ugmad og ilang patigayon. Ang ulahing miabot mao ang magsoong Hapones. Si Mataize ug si Kamuto Matzu. Ang duha gikan sa Yokohama, nga sama sa mga Insek nagpatindog sab sa ilang mga patigayon nga nabihag sa landong sa dakong kahoy nga karon nahimo nang usa ka mauswagon nga lungsod.

Ang pantalan nga natukod panahon sa Katsila kamad-an sa dagat kon dakong hunas. Ug gumikan sa dagkong mga paraw ug mga batel kun mga lansa nga modungka nga mangompra kun magtumod, nakita ang panginahanglan sa usa ka bag-ong pantalan ug kini natukod didto sa Pulang Bato.

Nakita ni Hugo nga dako na ang kalainan sa Bogo sa iyang kagahapon kay sa Bogo karon. Maabot nila ang dakbayan sa duha ka adlaw nga pagbaklay. Napulo ka takna nga mag-angkas og kabayo. Karon daghan nang bus silang masakyan ug maabot ang siyudad sa duha ka takna lamang.

May dakong plasa ang lungsod nga salibudhayan nga malingaw sa mga kalaay. Apan ang botika ni Agustin Sepulveda nga nahimutang taliwala sa lungsod mao ang tagboanan sa inilang mga lungsoranon nga magkalingaw sa dulang ahedres ingon man sa pagbasag mantalaan kun magpahuwas lamang sa kalaay sa panahon pag-inom og bugnaw nga serbesa kun sarsaparilla kun tuyo lang maminaw sa radyo (diin ang Botica lang sa lungsod ang nakapanag-iya) nga nagsibya sa balita sa bag-ong kagabhion gikan sa mga estasyon sa Sugbo ingon man sa Tinipong Bansa sa Amerika.

Ang Botica nahimong sentro sa pagbayloay og hunahuna, paghisgot-hisgot sa lakaw sa kinabuhi, kun unsay panghitabo sa lungsod, ingon man ang pagtuki sa politikanhong sukna sa panahon kon unsay natikad nga kalamboan kun laraw nga ugmaron sa nagdumala sa kagamhanan ubos sa bandilang Amerikanhon.

Mao kini ang nanumbalay sa handurawan ni Hugo nga namentana sa iyang balay sa bungtod ning kadlawon sa unang adlaw sa Oktubre 1927 dihang nadani ang iyang pagtagad sa paghayag sa tamboanang lampirong didto sa layo nga balay sa unahan. Dihay malumong pagbati sa kamingaw nga nakatandog sa dugay nang samad sa kasingkasing, usa ka handomanan sa kahiubos sa palad sa usa ka gugma, sa usa ka layo apan dili hikalimtan nga kagahapon.

Sunod anib:

• Ang Ugma Walay Pag-abot, Anib 03, Unang Basahon