Ang Ugma Walay Pag-abot

Nobela ni Gremer Chan Reyes

 

(Kasugiran kini nga gipalatay sa tinuod nga mga panghitabo sa kasaysayan. Makita dinhi ang batan-ong Sugbo nga napagan sa Ikaduhang Gubat sa Kalibotan. Ang kahimtang, mga pagbati, mga pangagpas, ug mga pangandoy sa kaliwatan ubos sa kabangis sa gubat tatawng maaninag niining nobelaha.

 

Kinse ka tuig nga gihagoan sa tagsulat—diin sulod sa maong kinse ka tuig nahadiin-diin na lang siya sa nagkadaiyang mga basahonan aron lang pagsiksik sa gikinahanglang kasayoran.

 

Ug karon, ania kining obra maestra—usa ka talagsaong historical novel nga nag-inusara sa iyang matang sa kapanulatang Binisaya nga angay gayong basahon ilabi na sa mga batan-on dili lang sa mga Sugboanon kondili sa tanang kaliwatan.)—Editor

 

(Anib 1)

 

ANG Adlaw nga nakagintang na sa bukiran sa Bagakay nagsiga sa labihang kainit nga si Nardo naghangos na sa kakutas nga nagdaro sa yuta niyang giuma. Ang barong niyang kamisita nga abohon sa bag-o pa, dagway na sa yutang kunon sa iyang uma, natumog na pag-ayo sa iyang singot.

 

Naghangos na ang kabaw, ug wala niya ipaungot ang iyang taoran aron makapahulay ang hayop. Diha sa iyang hunahuna ang paghuman sa iyang ka’m sa dili pa niya patunaon ang kabaw. Gitinguha man god niyang mahuman ang iyang darohon sa dili pa moabot ang ulan sa panuig.

 

Apan di siya matulin sa iyang pagbungkag sa yuta. Hinay ang bunlot sa kabaw sa taoran. Ang uma nga wala dayon niya maatiman nabanal sa kainit sa tingadlaw. Naluya siya sa pagpiog sa taoran nga dili kini molutaw ug motalipsay. Giapura niya sa witik ang naghangos niyang hayop. “Gamay na lang. Gamay na lang. Patunaon ka na…” Mabinati-on siyang nakigsulti sa mananap. Unya gisabod niya ang iyang panan-aw sa anino nga nagpanaw sa yuta. Dali niyang napahunong ang kabaw.

 

Mituyhad siya ug mihangad sa langit.

 

Nasangab sa iyang panan-aw ang panon sa mga uwak. Tulo ka hut-ong ang itom nga mga langgam nga nanglupad gikan sa kasadpan. Natingala siya. Mao pa niya makita ang ingon kadaghan nga mga uwak. Sagad silang magtinagurha lamang, magtinagup-at kun mokapin man apan dili ingon niini karon kadas-ag. Diin sila gikan ug asa paingon? Nahingahawa siyang naghunahuna sa himungaan kon hisulagmaan sa langgam nga manunukob. Wala gayoy mahabilin sa iyang mga piso.

 

Gikabahan siya. Nahasol siya nga nagsunod sa mga langgam nga nagkalayo sa iyang panan-aw. Mga anino sa katahap nangagaw sa kahayag sa iyang kaisipan. Nahadlok siya ug nahingawa. Nahadlok sa mga butang nga wala niya masabti ug masinati; nahingawa kon unsay tinago niining kahulogan. Nakugang siya dihang may nagsampit sa iyang ngalan.

 

Sa iyang paglingi, nalantawan niya si Sidoy nga kusog nga naglakaw bagtas sa uma niyang gidaro. Kusog ang kuba sa iyang dughan. May hinungdanong tuyo kun unsa kining pag-agpas sa higala niyang silingan sa uma.

 

“Nia ka man, Bay Sidoy?” ni Nardo nga gikabuhi nga naghunahuna unsay nahitabo sa gibiyaan niyang panimalay nga nagtan-aw sa higala nga nagkapagkapag nga naglakaw sa dinaro nga makaabot kaniya.

 

“Papaulion ka,” matod ni Sidoy. “Nagbati si Lilay, Bay Nardo.”

 

Miginhawag lawom si Nardo. Gibuga ang kakutas sa ginhawaan. Nahuwasan siya sa kabalisa. Gikalipay niya ang balita apan nahingawa siya nga nakalingi sa iyang uma nga wala matibway ang darohon.

 

“Ayaw ikahasol sa buot,” ni Sidoy nga mibati og kahingawa sa higala. “Gamay na lang kining imong darohon. Mahuman ko ra kini karong adlawa.”

 

“Salamat kaayo nimo, Bay Sidoy,” ni Nardo nga gibatig kahimuot sa tanyag sa higala pagtibawas sa iyang darohon.

 

“Wa kay takos hunahunaon, Bay Nardo,” matod ni Sidoy. “Sumala god, kapila mo ako dagyawi nga way kaping kabubut-on? Patunaon ko una kining naghangos mong kabaw.”

Gipawos ni Sidoy ang balhon ug gitangtangan sa yugo ang kabaw. Mikabad si Nardo pagpauli dihang giguyod na ni Sidoy ang kabaw nga patunaon.

 

Wala si Nardo magdahom nga moabot na ang panahon ni Lilay. Gipakaingon man god kadto niyag sa sunod buwan pa ang pagpaabot. May tunok ang katam-is nga bation sa tawo nga mahimong amahan. Dili niya maibot ang tunok sa kahingawa nga maghunahuna sa alantosong latason sa inahan sa iyang pagbati. Buot niyang mahimong kabahin sa iyang pag-antos. Bunga kini sa ilang gugma ug kalipay. Busa makataronganon lamang nga siya may iyang pahat sa pag-antos nga siya ikauban sa hilan nga kamingawan nga latason sa inahan nga makakitag kahayag ang ilang anak ning kalibotan.

 

Apan natan-aw niya nga ang iyang asawa mag-inusara. Dili siya mahimong kabahin sa pag-antos niini. Siya maghinan-aw lamang ug magpakabuta-bungol sa inagulo sa inahan nga nag-antos sa liboan ka mga kamatayon nga mahimugso ang anak ning kalibotan.

 

Daghang mga butang nga midung-aw sa iyang hunahuna. Ikalipay ug ikaguol, pagsalig ug katahap, kadasig ug kahadlok, ang nag-ilogay sa gahom sa iyang alimpatakan ug galamhan, nga siya wala lang magkabana nga siya nahiabot na diay sa ilang nataran kon wala magtahol ug mag-alingulot si Sultan nga mitagbo nga mihangop sa iyang pag-abot.

Nasingo niya ang humot nga palina nga gipaaso diha sa kayda, usa ka pagtuo nga gibatonan gikan sa karaan nilang katigulangan sa pagpaislag sa mga ‘dili ingon nato’ kun daotang tagpuyo, nga nanuop nga makahatag kalisod sa nagbati nga maagaw ang bata nga ihimugso ning kalibotan.

 

“Nay, di na lang ko mosaka,” ni Nardo nga misampit sa iyang inahan. “Kuhaon ko si Manding Oyang.”

 

“Nia na ang mananabang, Nardo,” ni Nanay Bestra niya nga midala sa palina sa nataran. “Si Tatay mo ang nagkuha.”

 

“Hain man diay si Tatay?” ni Nardo nga misuong sa tangkal sa kosina pagkuha sa sunoy nga linamingan.

 

“Tua nagkabog tubig sa tubod. Di na to siya madugay.” Nakapahiyom ang inahan nga midala sa palina sa likod sa balay. Nakasabot siya nganong nangita ang anak sa iyang amahan. Ang iyang tatay ang paihawon niini sa manok nga dugay nang gilamingan nga gitagana lang ning higayona. Si Nardo di moihaw og manok. Maluoy kini ug mapunaw sa dugo.

 

Nahiabot si Nonoy Amboy nga nagsinangay sa duha ka taro ug nakita ang sunoy nga nakagawas na sa tangkal. Si Nardo nagpabukal nag tubig sa daba. Gikuha ni Nonoy Amboy ang manok ug giihaw. Gihatag niya kang Nardo ang manok nga patay na.

 

Gilabhoan ni Nardo ang manok ug gihimulbolan. Gitinibuok niya pagluto. Ug samtang nagdilaab ang daba sa manok nga linat-an, gilubok niya ang lubang nga tipasi nga iyang gibilin sa miaging ani.

 

Apan naluto na lang ang manok nga tinibuok ug ang humay niyang linung-ag, wala pa kataw-i ang iyang asawa. Hapon na ug siya nahingawa. Maayo na lang miunay ang iyang inahan sa balay nga nakatan-aw nga talianak na si Lilay. Ug nia usab si Tatay Amboy niya nga makatabang.

 

Miabot si Sidoy. Nagkadusingot apan malipayon. Nakasabot si Nardo nga nahuman ra gayod sa higala ang iyang darohon. Gitagbo niya si Sidoy ug gidawat ang taoran nga giguyod sa kabaw. Gihawiran niya ang higala sa panihapon.

 

“Ayaw na pagtagad,” matod ni Sidoy. “Mouli ko dayon kay wala makatuna ang akong gatasan tibuok adlaw.”

 

Dihang gidala ni Nardo ang kabaw aron patunaon, gibagat siya ni Nonoy Amboy nga nahiabot nga nangumpay. “Ako nay magpatuna sa kabaw, Nardo. Ayaw biyai ang balay.”

 

Pagtikang niya sa hagdan sa kosina, mikuba ang iyang dughan. Hidunggan niya didto sa taas ang pagdasig. “Utong… Sige… Hapit na… Nia na…” Unya hisud-ipan ang iyang kasingkasing sa kalipay dihang mipasaw sa kahilom sa panimalay ang uha sa usa ka puya nga nagsangyaw sa iyang pag-abot ning kalibotan.

 

“Lalaki, Nardo, ang imong anak,” ni Manding Oyang pagkaalinggat nga diha diay siya sa hawanan.

 

Amahan na siya. Gibayaw siya sa tumang kalipay. Sa iyang pagyahat, nakita niya ang imahen sa Hesus Kristo sa altar sa krus. “Ginoo kong, Hesus,” gisampit niya ang imahen sa hilom nga pagpangamuyo. “Akoy usa ka tawo nga walay alamag. Mahuyang ug makasasala. Karong adlawa, sa imong panalangin nahimong usa ka amahan. Ihatag kanako, Ginoo, ang kahayag kay lagi, Ginoo kong Hesus, wa man koy alamag nga panultolan unta sa dalan sa katarongan. Tagai ko sa gugma, Ginoo, nga sa akong kawad-on di ko siya mahikawan sa matarong pag-amuma nga siya matan-aw nga anak nga mapaubsanon nga moila sa utang niyang langitnon ug modawat sa Imong hukom ug tinguha sa Imong mga linalang nga way kaping kabubut-on. Amen.”

 

Samtang didto sa lungsod, sa usa ka hamugaway nga panimalay, ang tawo nga namentana nakalantaw sa itom nga mga langgam didto sa layong unahan. Apan wala kini makadani sa iyang pagtagad. Tikop ang iyang alimpatakan sa nakita sa iyang mata.

 

May gihulat siya. Nagpaabot. Kadugay man? Unsay gilanganan? Nag-irog ang mga gutlo ug siya nasagmuyo. Nahasol na hinuon siya karon. Natahap ug gibatig kahadlok. Ang doktor nagsulti kaniya nga maayo nga likayan nga momabdos pa ang iyang asawa dihang nahimugso ang ikaduha nilang anak. Nahadlok siya nga ma-caesarean operation ang paghimugso sa iyang anak.

 

Naglakaw-lakaw siya sa hawanan sa iyang kahadlok ug kahingawa. Nahadlok siya nga matukas ang pultahan sa lawak ug mogawas ang doktor nga magpahibalo niya nga dad-on nila si Cristina sa hospital sa siyudad— butang nga iyang giampo nga dili moabot ning ikatulo nilang anak. Hinuon, anaa sa nataran ang kotse sa doktor nga andam sa gikahadlokan niyang sangpotanan. Apan nag-ampo siya nga dili kana moabot ning pagbati karon ni Cris.

 

Unya, kalit siyang napahunong sa iyang paglakaw sa hawanan, dihang nangagaw sa hagtok sa taknaan sa ikalima sa kahaponon ang uha sa bata sulod sa lawak. Gidungog da sa Kahitas-an ang iyang pag-ampo.

 

“Migawas ra gayod,” ni Dr. Luciero nga migawas sa lawak nga nagbitbit sa itom niyang bag. “Gipakaingon kog madala ta siya sa siyudad.”

 

“Salamat kaayo, Doktor. Daghan kaayong salamat,” niya pa nga naibtan sa tunok.

 

“Ang Ginoo ang pasalamatan ta, Almario,” sa doktor nga mihapit sa iyang kalo. “The father must celebrate. It’s now a boy, Almario.”

 

Giduyan ang iyang kasingkasing sa kalipay. Gikuyogan niya ang doktor nga nanaog. Dihang midagan na ang kotse, midali siya pagsaka sa taas nga makita ang inahan ug anak.

 

“Natulog na si Mrs., Sir,” sa nars nga migawas nga nagdala sa termos paingon sa kosina. “Maayo siyang makapahulay.”

 

Milakaw siya sa iyang talad-landagan. Gikuha ang karaang Bibliya ug milingkod.

 

Gitultol ang panid sa talaan sa kasugiran sa banay. Ang pag-abot, kaminyoon, paggikan gitali ning basahon. Sa laing panid mabasa:

 

Almario Robio Medalla - Naminyo kang Cristina Solar Rojo, Hunyo 12, 1912

 

Gikab-ot niya ang penholder, gituslob sa tinta ang pudlot ug gisulat ang ngalan sa lalaki niyang anak. Tulo na ang iyang anak:

 

Juliet, natawo: Agosto 5, 1914

Ruth, natawo: Marso 9, 1916

German, natawo: Nobiyembre 11, 1918

 

Dihang nauga na ang tinta, gitikop niya ang Balaang Kasulatan ug giuli ang basahon sa iyang gikuhaan.

 

Unya hidunggan niyang may nangayog katahoran sa tugkaran. Mitindog siya pagsusi kinsay nagsampit. Sa iyang pagkanaog nakita niya si Sebyo nga nagkugos sa duha ka himungaan niyang hampshire. Si Sebyo usa sa iyang mga tinun-an nga gipili niya nga makabaton og hampshire.

 

“Unsay nahitabo, Sebyo?” ni Mr. Medalla nga natingala sa tinun-an nga nagdala sa duha ka manok.

 

“Iuli ko lang kining manok, Sir.”

 

“Nagkasakit sila, Sebyo?”

 

“Wala baya, Sir.”

 

“Unya, nganong iuli mo man? Manok kining angay pasanayon. Pila lang kaninyo ang nakabaton nga makasemilya.”

 

“Gianugnan bitaw ko, Sir.”

 

“Kon mao, nganong iuli mo man?”

 

“Way maayong moabot, Sir.”

 

“Wa ko ikaw hisabti, Sebyo.”

 

“Midagsang ang uwak sa Bagakay,” matod ni Sebyo. “Kining duha pulos nagdalag piso. Gihurot sa mga uwak, Sir.”

 

“Uwak, Sebyo?” Natingala si Mr. Medalla sa iyang kasayoran.

 

“Mao kana, Sir. Naay uwak sa Bagakay.”

 

“Lumalabay lang ang langgam, Sebyo,” mipasabot si Mr. Medalla sa iyang tinun-an. “Mawala da sila.”

 

“Morag di, Sir,” matod ni Sebyo. “Naa sila maghunan sa dakong dakit sa Gingbiktan. Kuhaon ko lang gani kon mawala na kining dangan.”

 

Ang Nobiyembre 11, 1918 mao ang adlaw sa Armistice— ang adlaw nga nahilom ang mga kanyon sa Unang Gubat sa Kalibotan. Apan dili ang pagtang-on sa pagbanaw sa dugo sa panggubatan ang gipanagsultihan sa katawhan ning adlaw sa pagtimaan sa panagsabot sa kalinaw sa kalibotan kondili ang katingalahang pagdagsang sa mga uwak sa kabukiran.

 

Ang uwak maoy nahimong sumsoman sa tubaan kun sa unsa mang dapit ug suok nga ang mga tawo magkatagbo ug magkalingaw sa pagbayloay og sugilanon. Daghang nagtuo nga kini usa ka talimad-on sa panahon sa mga adlaw nga umaabot. Apan sama sa wa damha nilang pag-abot, kalit lang usab ang langgam nga nahanaw ug gikalimtan sa mga tawo.

 

Pagka Abril 5, pista sa lungsod sa Bogo sa balaan niining patron nga si Señor San Vicente Ferrer, nahibutho si Lilay ug si Nardo sa balay sa bungtod sa lungsod.

 

“Nardo, Lilay, nia man diay mo?” Sa tawo nga nagpuyo sa balay sa bungtod nga mipadayon kanila.

 

“Bitaw, Manong,” ni Nardo nga milingkod sa duol nga lingkoranan. “Naatol sab nga pista kining among pagduaw.”

 

“Naglakaw lang kamo?” ni Hugo nga nakatan-aw sa magtiayon nga nagkadusingot nga nahiabot.

 

“Wa mi kasakay, puno ang mga tartanilya,” ni Nardo nga namaypay sa kalo niyang buli. “May payong man. Wa initi ang bata.”

 

“Ang inyo diayng pamahaw?”

 

“Ayaw pagtagad, Manong,” ni Nardo nga mikuha sa bata nga makapahulay ang inahan. “Nakapamahaw na mi.”

 

“Unsay diay ato ninyo?” ni Hugo nga mibatig kahingawa sa magtiayon nga nagkadusingot nga miduaw kaniya. Wala kaha magkasakit kining bata nga sila mitugbong nga mahiling og doktor?

 

“Hinungdanon kaayo kining tuyo namo, Manong,” ni Nardo nga mitan-aw sa iyang asawa.

 

“Pabunyagan namo ang bata, Manong.” Gisultihan ni Lilay si Hugo sa ilang tinguha sa pagpakigkita kaniya. “Ikaw ang gikasabotan namo nga pakugoson sa among anak.”

 

Wala makatingog si Hugo. Wala niya damha nga mao diay kanay tumong sa ilang pagpakigkita kaniya. Ig-agaw niya si Nardo. Anak kini ni Nonoy Amboy, ang bayong igsoon nga gikauban sa iyang amahan sa gabii nga mitungas kini sa bukid ug nahimong insurekto. Nakalitan siya, tinuod sa tinguha sa magtiayon. Maayo kaha nga siya nga way simbahan ang matan-aw nga angay mangamahan sa ilang anak? Malisod kini, gidaygan niya si Nardo. Dili kay gikahasol niya sa buot nga matubos ang ilang katuyoan kondili motugot ba kaha ang pari sa usa nga way maayong pagtan-aw sa simbahan nga maoy mangamahan sa bunyag sa usa ka anak nga Romano?

 

“Nagtuo ko, Manong, nga dili na sila kaalinga,” matod ni Nardo. “Daghan ang bunyagan kay pista man karon. Di na tingali sila maghasol pagsubay kinsa kadto ang tawo nga tak-op ang ganghaan sa simbahan.”

 

Nakapahiyom si Hugo. Hisabtan niya nga siya gayod ang buot ni Nardo nga mangugos sa anak niini bisan pa sa kasayoran nga siya way maayong pagtan-aw sa simbahang Romano. Apan dili niya buot mahigawad si Nardo. Siya ang mangamahan sa bunyag sa anak niini.

 

“Unsay ngalan sa bata, Nardo?” ni Hugo nga mikuha sa bata.

 

“Emmanuel, Manong.”

 

“Matahom ang ngalan sa anak mo. Emmanuel Salimbahon.”

 

Mikatawa ang bata dihang gipataas ni Hugo ang kamot niini.

 

• Sunod anib:**
• Ang Ugma Walay Pag-abot, Anib 02, Unang Basahon